მენიუ

თავის ტკივილისა და შაკიკის სიმპტომები, დიაგნოსტიკა და მკურნალობა

ავტორი: ოთარ ნერგაძე | განახლებულია: იანვარი 2026

თავის ტკივილის სიმპტომი, მიმოხილვა შაკიკზე

თავის ტკივილი, სამედიცინო ტერმინოლოგიით ცეფალალგია, არის უაღრესად გავრცელებული სიმპტომი, რომელიც ხასიათდება ტკივილის შეგრძნებით თავის ან კისრის ზედა ნაწილში. ის არ არის ერთი ცალკეული დაავადება, არამედ შეიძლება გამოწვეული იყოს უამრავი ძირითადი მიზეზით. ეს ეტიოლოგიები ფართოდ იყოფა პირველად თავის ტკივილებად (როგორიცაა შაკიკი, დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი და სამწვერა ავტონომიური ცეფალალგიები (TAC)), სადაც თავად თავის ტკივილი არის ძირითადი დარღვევა, და მეორად თავის ტკივილებად, რომლებიც სხვა მდგომარეობის სიმპტომს წარმოადგენს [1]. მეორადი მიზეზები მოიცავს თავის ტვინისა და მისი დამცავი გარსების (მენინგების) დაავადებებს, როგორიცაა ინფექციები (მენინგიტი, არაქნოიდიტი, ენცეფალიტი), სისხლდენა (სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა, სუბდურული ჰემატომა), მოცულობითი წარმონაქმნები (სიმსივნეები, აბსცესები), ქალა-ტვინის ტრავმა ან ცერებროსპინალური სითხის (ლიქვორის) დინამიკის დარღვევები, რაც იწვევს მომატებულ ქალაშიდა წნევას (ICP) (მაგ., ჰიდროცეფალია, იდიოპათიური ინტრაკრანიალური ჰიპერტენზია) ან შემცირებულ ლიქვორულ წნევას (მაგ., პოსტ-პუნქციური თავის ტკივილი, სპონტანური ლიქვორეა). თავის ტკივილი ასევე შეიძლება გამომდინარეობდეს ექსტრაკრანიალური პრობლემებიდან, როგორიცაა კისრის კუნთებისა და სახსრების დარღვევები (ცერვიკოგენული თავის ტკივილი), პარანაზალური წიაღების დაავადებები (სინუსიტი), თვალის დაავადებები (მწვავე გლაუკომა, რეფრაქციის შეცდომები), დენტალური პრობლემები, საფეთქელ-ქვედა ყბის სახსრის (TMJ) დისფუნქცია, ან სისტემური მდგომარეობებიდან, მათ შორის სისხლძარღვოვანი დარღვევები (გიგანტურუჯრედოვანი არტერიტი, ჰიპერტენზია, ცერებრული ვენური თრომბოზი), ინფექციები, მეტაბოლური დარღვევები და ნივთიერებების მოხმარება ან მოხსნა.

ინტრაკრანიალურ პროცესებთან ასოცირებული ტკივილი, როგორიცაა მენინგიტი, სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა ან სწრაფად მზარდი სიმსივნეები, ხშირად წარმოიქმნება ტკივილის მიმართ მგრძნობიარე ინტრაკრანიალური სტრუქტურების გაღიზიანების ან მექანიკური დეფორმაციის (დაჭიმვა, ტრაქცია) შედეგად. ეს სტრუქტურები ძირითადად მოიცავს თავის ტვინის მაგარ გარსს (dura mater), რომელიც ამოფენს ქალას ფუძეს და ნამგლის/კარვის (falx/tentorium) ნაწილებს, ასევე დიდ არტერიებს (მაგ., ვილიზიის წრე), ვენებსა და ვენურ სინუსებს თავის ტვინის ფუძეზე [2]. ამ სტრუქტურების ინერვაციას ძირითადად ახდენს სამწვერა ნერვის (CN V - სუპრატენტორიალურად) და კისრის ზედა სპინალური ნერვების (C1-C3 - ინფრატენტორიალურად და უკანა ფოსოს მაგარი გარსი) ტოტები. ამ ნერვული დაბოლოებების მექანიკური სტიმულაცია (წნევა, ტრაქცია) ან ქიმიური გაღიზიანება (მაგ., სისხლის დაშლის პროდუქტებით SAH-ის დროს, ანთებითი მედიატორებით მენინგიტის დროს) იწვევს თავის ტკივილს. მომატებულმა ქალაშიდა წნევამ (ICP) შეიძლება გამოიწვიოს თავის ტკივილი მაგარი გარსისა და სისხლძარღვების დაჭიმვის, და პოტენციურად პირდაპირი წნევის ეფექტების გამო, თუმცა კორელაცია აბსოლუტურ ICP დონესა და თავის ტკივილის სიმძიმეს შორის ყოველთვის პირდაპირი არ არის. ცერებროსპინალური სითხის (CSF) ცირკულაციის დარღვევა წარმოადგენს საკვანძო ფაქტორს ჰიდროცეფალიასთან ან მოცულობით წარმონაქმნებთან ასოცირებული თავის ტკივილების დროს, რომლებიც აფერხებენ ლიქვორის გზებს.

დიაგრამა, რომელიც ასახავს ტკივილის ლოკალიზაციის ტიპურ პატერნებს სხვადასხვა ტიპის თავის ტკივილის დროს (მაგ., შუბლის, საფეთქლის, კეფის, პერიორბიტალური, დიფუზური). ტკივილის ლოკაცია მნიშვნელოვანი სადიაგნოსტიკო მახასიათებელია, თუმცა შეიძლება თანხვედრაში მოდიოდეს თავის ტკივილის სხვადასხვა ტიპებს შორის.

თავის ტკივილის გარკვეულ ტიპებში მნიშვნელოვნად არის ჩართული სისხლძარღვოვანი ფაქტორები. შაკიკის დროს, კომპლექსური ნეიროვასკულური მექანიზმები მოიცავს ნეირონების ჰიპერაგზნებადობას, კორტიკალურ გავრცელებად დეპრესიას (რაც უდევს საფუძვლად აურას), ტრიგემინოვასკულური სისტემის აქტივაციას (ნეიროპეპტიდების გამოყოფა, როგორიცაა CGRP, რაც იწვევს ვაზოდილატაციასა და ნეიროგენულ ანთებას) და ცენტრალური ტკივილის გზების სენსიტიზაციას [3]. სისხლძარღვთა ტონუსის რყევებმა შეიძლება ხელი შეუწყოს ტკივილის აღქმას პერივასკულური სამწვერა ნერვის დაბოლოებების აქტივაციის გზით. მძიმე ჰიპერტენზიასთან დაკავშირებული თავის ტკივილები (ჰიპერტენზიული კრიზი/ენცეფალოპათია) ან ჰიპოტენზია ასევე შეიძლება განვითარდეს უშუალოდ სისხლძარღვოვანი ეფექტების ან შეცვლილი ავტორეგულაციის გამო.

ნევრალგია მოიცავს თავისა და კისრის სტრუქტურების მომმარაგებელი კონკრეტული ნერვების გაღიზიანებას, ანთებას ან დაზიანებას (სამწვერა ნერვი - CN V, ენა-ხახის ნერვი - CN IX, კეფის ნერვები, რომლებიც იღებენ სათავეს C2-C3 ფესვებიდან, შუალედური ნერვი). ეს ჩვეულებრივ იწვევს დამახასიათებელ მწვავე, გამჭოლ, მჩხვლეტავ, ელექტროშოკის მსგავს ან მწველ ტკივილს, რომელიც შემოიფარგლება ნერვის განაწილების არეალით.

თავის ტკივილის მახასიათებლების დეტალური აღწერა (თავის ტკივილის ანამნეზი) ფუნდამენტურია დიაგნოზისთვის. ძირითადი მახასიათებლები მოიცავს:

  • ხასიათი: როგორი შეგრძნებაა ტკივილი (მაგ., ზეწოლითი, მოჭერითი - როგორც ზოლი, მოპულსირე/მფეთქავი, მჩხვლეტავი, გამჭოლი, ელვისებური, მწველი, ყრუ ტკივილი, წნევა).
  • ლოკალიზაცია: სად იგრძნობა ტკივილი (მაგ., ცალმხრივი ან ორმხრივი, შუბლის, საფეთქლის, კეფის, თხემის, პერიორბიტალური, სახის). ზუსტი ლოკალიზაცია და ირადიაციის პატერნი მნიშვნელოვანია.
  • ინტენსივობა: ტკივილის სიმძიმე, ჩვეულებრივ ფასდება რიცხვითი შკალით (მაგ., 0-10), მერყეობს მსუბუქიდან მძიმე/დამამბრკოლებელ დონემდე.
  • დასაწყისი და ხანგრძლივობა: რამდენად სწრაფად იწყება თავის ტკივილი (მოულოდნელი/მყისიერი დასაწყისი, როგორც „მეხის გავარდნა“, ზრდის ეჭვს ისეთ სერიოზულ პათოლოგიაზე, როგორიცაა სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა) ეტაპობრივ დაწყებასთან შედარებით. ცალკეული შეტევების ხანგრძლივობა (წამები, წუთები, საათები, დღეები) და საერთო დროითი პატერნი (ეპიზოდური vs. ქრონიკული/მუდმივი).
  • სიხშირე: რამდენად ხშირად ხდება თავის ტკივილი (მაგ., თავის ტკივილის დღეების რაოდენობა თვეში). გამოიყენება ეპიზოდური და ქრონიკული ფორმების კლასიფიკაციისთვის.
  • დრო: კავშირი დღის დროსთან (მაგ., გაღვიძება თავის ტკივილით, უარესდება შუადღისას/საღამოს), მენსტრუალურ ციკლთან, დასვენების დღეებთან, კონკრეტულ აქტივობებთან ან მაპროვოცირებელ ფაქტორებთან.
  • თანმხლები სიმპტომები: გულისრევა, ღებინება, ფოტოფობია (სინათლის მიმართ მგრძნობელობა), ფონოფობია (ხმის მიმართ მგრძნობელობა), ოსმოფობია (სუნის მიმართ მგრძნობელობა); აურის სიმპტომები (გარდამავალი ვიზუალური, სენსორული ან მოტორული დარღვევები, რომლებიც წინ უძღვის ან ახლავს თავის ტკივილს, დამახასიათებელია აურიანი შაკიკისთვის); კრანიალური ავტონომიური სიმპტომები (ჰომოლატერალური ცრემლდენა, კონიუნქტივის ინიექცია, ცხვირის გაჭედვა/რინორეა, ქუთუთოს შეშუპება, შუბლის/სახის ოფლიანობა, მიოზი/პტოზი, დამახასიათებელია TAC-ებისთვის); თავბრუსხვევა, ვერტიგო, კისრის რიგიდობა, ცხელება.
  • გამაუარესებელი/შემამსუბუქებელი ფაქტორები: რუტინული ფიზიკური აქტივობის, პოზიციის ცვლილებების ეფექტი (დაწოლილ მდგომარეობაში გაუარესება მიუთითებს მაღალ ICP-ზე; ვერტიკალურ მდგომარეობაში გაუარესება მიუთითებს ლიქვორის დაბალ წნევაზე), ხველა/გაჭინთვა (ვალსალვას სინჯი), სტრესი, კონკრეტული საკვები ან სასმელი (ტრიგერები), ძილი (ხშირად ამსუბუქებს შაკიკს), კონკრეტული მედიკამენტები.

თავის ტკივილის ხასიათი იძლევა დიაგნოსტიკურ მინიშნებებს: მენინგეალური გაღიზიანება (მენინგიტი, SAH) ხშირად იწვევს ძლიერ, მუდმივ, დიფუზურ ტკივილს კისრის რიგიდობასთან ერთად. სამწვერა ნერვის ნევრალგია იწვევს ხანმოკლე (< წამები), გაუსაძლის, ელექტროშოკის მსგავსი სახის ტკივილის შეტევებს, რომლებიც პროვოცირებულია უწყინარი სტიმულებით. შაკიკი, როგორც წესი, არის მფეთქავი/მოპულსირე და ხშირად ცალმხრივი. დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი კლასიკურად აღწერილია, როგორც ორმხრივი, არამოპულსირე, ზეწოლითი ან მოჭერითი შეგრძნება ("ზოლის მსგავსი"). კლასტერული თავის ტკივილი მოიცავს გაუსაძლისად მძიმე, ცალმხრივ ორბიტალურ/საფეთქლის ტკივილს.

შაკიკი და დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი ორი ყველაზე გავრცელებული პირველადი თავის ტკივილის დარღვევაა, თითოეული განსხვავებული ტიპური მახასიათებლებით ტკივილის ხასიათის, ლოკალიზაციის, ინტენსივობისა და თანმხლები სიმპტომების მიხედვით, რაც ხელმძღვანელობს კლინიკურ დიაგნოზს.

თავის ტკივილი შეიძლება იყოს მუდმივი (უწყვეტი დღეების ან მეტი ხნის განმავლობაში) ან პაროქსიზმული (გვხვდება ცალკეულ შეტევებად, ტკივილისგან თავისუფალი ინტერვალებით). ძლიერი, მუდმივი ტკივილი დამახასიათებელია მენინგეალური გაღიზიანებისთვის (თუმცა SAH საწყის ეტაპზე ხშირად ვლინდება მოულოდნელი მძიმე ტკივილით). მომატებული ICP-ით გამოწვეული თავის ტკივილები საწყის ეტაპზე შეიძლება იყოს პერიოდული ან უარესდებოდეს დილით, და გახდეს უფრო მუდმივი და ძლიერი წნევის მატებასთან ერთად.

თავის ტკივილთან ერთად მენინგეალური ნიშნების არსებობა (კისრის რიგიდობა, კერნიგის ნიშანი, ბრუძინსკის ნიშანი) მკაცრად მიუთითებს ინფექციით ან სისხლით გამოწვეულ მენინგეალურ გაღიზიანებაზე. ასოცირებული ფოკალური ნევროლოგიური დეფიციტები (სისუსტე, დაბუჟება, მხედველობის ცვლილებები, მეტყველების გაძნელება, კოორდინაციის პრობლემები) მიუთითებს თავის ტვინის სტრუქტურულ დაზიანებაზე (სიმსივნე, ინსულტი, აბსცესი) ან კონკრეტულ ნევროლოგიურ მოვლენაზე.

თავის ტვინის სიმსივნეები, როგორიცაა მრტ-ზე ვიზუალიზებული ეს გლიომა, არის თავის ტკივილის მნიშვნელოვანი მეორადი მიზეზი, რაც ჩვეულებრივ გამოწვეულია მომატებული ქალაშიდა წნევით, რომელიც წარმოიქმნება თავად მასის, ასოცირებული შეშუპების ან ლიქვორის გზების ობსტრუქციის შედეგად, რაც იწვევს ჰიდროცეფალიას.

დიაგნოსტიკური შეფასება ხშირად მოიცავს ასოცირებული მიგნებების გათვალისწინებას: ოფთალმოსკოპიაზე ჰიპერტენზიული რეტინოპათია მიუთითებს ჰიპერტენზიაზე, როგორც ფაქტორზე; ფოკალური ნიშნები ნევროლოგიურ გამოკვლევაზე ან კონკრეტული ეეგ დარღვევები შეიძლება დაგეხმაროთ დაზიანების ლოკალიზაციაში; ცერებროსპინალური სითხის (CSF) ანალიზი ადასტურებს ინფექციას ან სისხლდენას.

ქალაშიდა წნევის მატებით გამოწვეული თავის ტკივილები (მაგ., ჰიდროცეფალიის, სიმსივნის, IIH-ს გამო) კლასიკურად უარესდება ვალსალვას მანევრებით (ხველა, ცემინება, გაჭინთვა), წინ დახრით ან ზურგზე დაწოლით და შეიძლება ყველაზე მეტად გამოიხატებოდეს დილით გაღვიძებისას.

არტერიული ჰიპერტენზია თავისთავად ზოგადად არ განიხილება ქრონიკული თავის ტკივილის მიზეზად, თუ არტერიული წნევა მძიმედ არ არის მომატებული (ჰიპერტენზიული კრიზი/ენცეფალოპათია). თუმცა, წნევის ცუდი კონტროლი არის ინსულტისა და სისხლძარღვოვანი ცვლილებების რისკ-ფაქტორი, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს თავის ტკივილი.

ჰიპოტენზიამ, განსაკუთრებით პოსტურალურმა ჰიპოტენზიამ, შეიძლება გამოიწვიოს თავის ტკივილი, ჩვეულებრივ ნაკლებად ინტენსიური, ხშირად ყრუ ან დიფუზური, რასაც ტიპურად თან ახლავს თავბრუსხვევა, დაღლილობა და სისუსტე ფეხზე ადგომისას.

თვალის მიზეზები მოიცავს მწვავე დახურულკუთხოვან გლაუკომას (უეცარი, ძლიერი ცალმხრივი თვალის ტკივილი ირადიაციით თავში, დაბურული მხედველობა, შარავანდედი სინათლის გარშემო, გულისრევა/ღებინება, წითელი თვალი, ფიქსირებული ნახევრად გაფართოებული გუგა - გადაუდებელი მდგომარეობა), უვეიტს/ირიტს (თვალის ტკივილი, სიწითლე, ფოტოფობია) და ზოგჯერ დაუკორექტირებელ რეფრაქციის შეცდომებს (ხშირად იწვევს შუბლის ტკივილს ან თვალის დაძაბვას ('ასთენოპია'), ჩვეულებრივ დაკავშირებულია ახლო მანძილზე ხანგრძლივ მუშაობასთან).

რინოსინუსიტი იწვევს თავის ტკივილს ან ტკივილს/ზეწოლას დაზიანებული წიაღ(ებ)ის ზემოთ სახის არეში, ხშირად უარესდება წინ დახრისას, ტიპურად ასოცირებულია ნაზალურ სიმპტომებთან (ცხვირის გაჭედვა, გამონადენი, ყნოსვის დაქვეითება). შუა ყურის ანთებამ (ოტიტი) შეიძლება გამოიწვიოს ყურის ტკივილი ირადიაციით თავის იმავე მხარეს.

სისტემური მდგომარეობები, როგორიცაა მწვავე ფებრილური დაავადებები (გრიპი, სისტემური ინფექციები), ზოგიერთი ენდოკრინული დარღვევა (ჰიპოთირეოზი) და მძიმე ანემიაც კი შეიძლება დაკავშირებული იყოს თავის ტკივილებთან.

თავის ტკივილისა და შაკიკის კლასიფიკაცია

თავის ტკივილები სისტემატიზებულია საერთაშორისო თავის ტკივილის საზოგადოების (IHS) მიერ თავის ტკივილის დარღვევების საერთაშორისო კლასიფიკაციის გამოყენებით, რომელიც ამჟამად მე-3 გამოცემაშია (ICHD-3) [1]. ეს კლასიფიკაცია აუცილებელია ზუსტი დიაგნოზისთვის, კვლევისა და მართვისთვის. ძირითადი დაყოფა ხდება:

  1. პირველადი თავის ტკივილები: სადაც თავად თავის ტკივილი არის დარღვევა და არ არის გამოწვეული სხვა ძირითადი მდგომარეობით.
  2. მეორადი თავის ტკივილები: სადაც თავის ტკივილი არის სიმპტომი, მიკუთვნებული სხვა დარღვევას, რომელიც ცნობილია, რომ იწვევს თავის ტკივილს.
  3. კრანიალური ნევრალგიები, ცენტრალური და პირველადი სახის ტკივილი და სხვა თავის ტკივილები: მოიცავს სახის ტკივილის სინდრომებს და თავის ტკივილებს, რომლებიც ზუსტად არ ჯდება პირველადი/მეორადი მოდელში.

სწორი კლასიფიკაცია დეტალური ანამნეზის საფუძველზე და ICHD-3 სადიაგნოსტიკო კრიტერიუმების დაცვა ფუნდამენტურია.

პირველადი თავის ტკივილები (ICHD-3 კლასიფიკაცია - ძირითადი კატეგორიები)

  • 1.1 შაკიკი აურის გარეშე
  • 1.2 შაკიკი აურით
    • 1.2.1 შაკიკი ტიპური აურით
    • 1.2.2 შაკიკი ტვინის ღეროს აურით (ყოფილი ბაზილარული ტიპის)
    • 1.2.3 ჰემიპლეგიური შაკიკი (ოჯახური/სპორადული)
    • 1.2.4 ბადურის შაკიკი
  • 1.3 ქრონიკული შაკიკი (≥15 თავის ტკივილის დღე/თვეში >3 თვის განმავლობაში, სადაც ≥8 დღე ხასიათდება შაკიკის ნიშნებით)
  • 1.4 შაკიკის გართულებები
    • 1.4.1 მიგრენოზული სტატუსი (დამამბრკოლებელი შეტევა >72 საათი)
    • 1.4.2 პერსისტული აურა ინფარქტის გარეშე
    • 1.4.3 მიგრენოზული ინფარქტი
    • 1.4.4 შაკიკის აურით ტრიგერირებული გულყრა (მიგრალეფსია)
  • 1.5 სავარაუდო შაკიკი
  • 1.6 ეპიზოდური სინდრომები, რომლებიც შეიძლება ასოცირებული იყოს შაკიკთან (ჩვილობის/ბავშვობის წინამორბედები)
    • 1.6.1 მორეციდივე გასტროინტესტინალური დარღვევა (ციკლური ღებინების სინდრომი, მუცლის შაკიკი)
    • 1.6.2 კეთილთვისებიანი პაროქსიზმული ვერტიგო
    • 1.6.3 კეთილთვისებიანი პაროქსიზმული ტორტიკოლისი

  • 2.1 იშვიათი ეპიზოდური დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი (< 1 დღე/თვეში)
  • 2.2 ხშირი ეპიზოდური დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი (1-14 დღე/თვეში)
  • 2.3 ქრონიკული დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი (≥15 დღე/თვეში)
  • 2.4 სავარაუდო დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი
  • (თითოეული შეიძლება დაიყოს ქვე-კლასებად პერიკრანიალური მგრძნობელობის არსებობის/არარსებობის საფუძველზე)

  • 3.1 კლასტერული თავის ტკივილი (ეპიზოდური/ქრონიკული)
  • 3.2 პაროქსიზმული ჰემიკრანია (ეპიზოდური/ქრონიკული)
  • 3.3 მოკლეხანგრძლივობის ცალმხრივი ნევრალგიური ფორმის თავის ტკივილის შეტევები (SUNCT/SUNA)
  • 3.4 მუდმივი ჰემიკრანია (Hemicrania continua)
  • 3.5 სავარაუდო სამწვერა ავტონომიური ცეფალალგია

  • 4.1 პირველადი ხველის თავის ტკივილი
  • 4.2 პირველადი ფიზიკური დატვირთვის თავის ტკივილი
  • 4.3 პირველადი თავის ტკივილი ასოცირებული სექსუალურ აქტივობასთან
  • 4.4 პირველადი მეხისგავარდნისებური (thunderclap) თავის ტკივილი
  • 4.5 სიცივის სტიმულით გამოწვეული თავის ტკივილი
  • 4.6 გარეგანი წნევით გამოწვეული თავის ტკივილი
  • 4.7 პირველადი მჩხვლეტავი თავის ტკივილი
  • 4.8 ნუმულარული თავის ტკივილი
  • 4.9 ჰიპნური თავის ტკივილი
  • 4.10 ახალი ყოველდღიური მუდმივი თავის ტკივილი (NDPH)

მეორადი თავის ტკივილები (ICHD-3 კლასიფიკაცია - ძირითადი კატეგორიები)

  • 5.1 მწვავე თავის ტკივილი მიკუთვნებული თავის ტრავმულ დაზიანებასთან
  • 5.2 პერსისტული თავის ტკივილი მიკუთვნებული თავის ტრავმულ დაზიანებასთან
  • 5.3 მწვავე თავის ტკივილი მიკუთვნებული კისრის შოლტისებრ ტრავმასთან (whiplash)
  • 5.4 პერსისტული თავის ტკივილი მიკუთვნებული კისრის შოლტისებრ ტრავმასთან
  • 5.5 მწვავე თავის ტკივილი მიკუთვნებული კრანიოტომიასთან
  • 5.6 პერსისტული თავის ტკივილი მიკუთვნებული კრანიოტომიასთან

  • 6.1 თავის ტკივილი მიკუთვნებული იშემიურ ინსულტთან ან ტრანზიტორულ იშემიურ შეტევასთან (TIA)
  • 6.2 თავის ტკივილი მიკუთვნებული არატრავმულ ინტრაკრანიალურ სისხლჩაქცევასთან (ICH, SAH, SDH)
  • 6.3 თავის ტკივილი მიკუთვნებული გაუსკდომელ სისხლძარღვოვან მალფორმაციასთან (ანევრიზმა, AVM, დურალური AV ფისტულა, კავერნოზული ანგიომა)
  • 6.4 თავის ტკივილი მიკუთვნებული არტერიტთან (გიგანტურუჯრედოვანი არტერიტი - GCA, ცნს-ის პირველადი ანგიიტი - PACNS)
  • 6.5 საძილე ან ხერხემლის არტერიის ტკივილი (მიკუთვნებული დისექციასთან, პოსტ-ენდარტერექტომიასთან, ანგიოპლასტიკასთან)
  • 6.6 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ცერებრულ ვენურ თრომბოზთან (CVT)
  • 6.7 თავის ტკივილი მიკუთვნებული სხვა ინტრაკრანიალურ არტერიულ პროცესთან (მაგ., RCVS, ვაზოსპაზმი)
  • 6.8 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ჰიპოფიზის აპოპლექსიასთან

  • 7.1 თავის ტკივილი მიკუთვნებული მაღალ ლიქვორულ წნევასთან (იდიოპათიური ინტრაკრანიალური ჰიპერტენზია - IIH, მეორადი მიზეზები)
  • 7.2 თავის ტკივილი მიკუთვნებული დაბალ ლიქვორულ წნევასთან (პოსტ-დურალური პუნქცია, ლიქვორის ფისტულური გაჟონვა, სპონტანური ინტრაკრანიალური ჰიპოტენზია - SIH)
  • 7.3 თავის ტკივილი მიკუთვნებული არაინფექციურ ანთებით დაავადებასთან (ნეიროსარკოიდოზი, ასეპტიური მენინგიტი, ლიმფოციტური ჰიპოფიზიტი, IgG4-თან დაკავშირებული დაავადება)
  • 7.4 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ინტრაკრანიალურ ნეოპლაზმასთან (თავის ტვინის პირველადი სიმსივნე, მეტასტაზი)
  • 7.5 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ინტრათეკალურ ინექციასთან
  • 7.6 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ეპილეფსიურ გულყრასთან (იქტალური, პოსტ-იქტალური)
  • 7.7 თავის ტკივილი მიკუთვნებული კიარის მალფორმაცია ტიპი I-თან (CM1)
  • 7.8 თავის ტკივილი მიკუთვნებული სხვა არასისხლძარღვოვან ინტრაკრანიალურ დარღვევასთან

  • 8.1 ნივთიერების მწვავე გამოყენებით ან ექსპოზიციით ინდუცირებული თავის ტკივილი (მაგ., NO დონორები, ალკოჰოლი, კოკაინი, ჰისტამინი, CGRP)
  • 8.2 მედიკამენტების ჭარბი გამოყენებით გამოწვეული თავის ტკივილი (MOH) (წარმოიქმნება მწვავე თავის ტკივილის მედიკამენტების - ანალგეტიკების, ტრიპტანების, ოპიოიდების, ერგოტამინების, კომბინირებული ანალგეტიკების ქრონიკული გადაჭარბებული გამოყენებით)
  • 8.3 თავის ტკივილი, როგორც ქრონიკული მედიკამენტოზური მკურნალობის გვერდითი მოვლენა
  • 8.4 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ნივთიერების მოხსნასთან (მაგ., კოფეინი, ოპიოიდები, ესტროგენი)

  • 9.1 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ინტრაკრანიალურ ინფექციასთან (მაგ., ბაქტერიული/ვირუსული/სოკოვანი მენინგიტი, ენცეფალიტი, თავის ტვინის აბსცესი, სუბდურული ემპიემა)
  • 9.2 თავის ტკივილი მიკუთვნებული სისტემურ ინფექციასთან (მაგ., გრიპი, სეფსისი, COVID-19)

  • 10.1 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ჰიპოქსიასთან და/ან ჰიპერკაპნიასთან (მაგ., მაღალი მთის თავის ტკივილი, ყვინთვის თავის ტკივილი, ძილის აპნოეს თავის ტკივილი)
  • 10.2 დიალიზის თავის ტკივილი
  • 10.3 თავის ტკივილი მიკუთვნებული არტერიულ ჰიპერტენზიასთან (ასოცირებული ჰიპერტენზიულ კრიზთან, ფეოქრომოციტომასთან, პრეეკლამფსიასთან/ეკლამფსიასთან)
  • 10.4 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ჰიპოთირეოზთან
  • 10.5 თავის ტკივილი მიკუთვნებული შიმშილთან
  • 10.6 კარდიული ცეფალალგია (იშვიათი, პროვოცირებული მიოკარდიუმის იშემიით)
  • 10.7 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ჰომეოსტაზის სხვა დარღვევასთან

  • 11.1 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ქალას ძვლების დარღვევასთან
  • 11.2 თავის ტკივილი მიკუთვნებული კისრის დარღვევასთან (ცერვიკოგენული თავის ტკივილი)
  • 11.3 თავის ტკივილი მიკუთვნებული თვალების დარღვევასთან (მაგ., მწვავე გლაუკომა, რეფრაქციის შეცდომები, თვალის ანთება)
  • 11.4 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ყურების დარღვევასთან
  • 11.5 თავის ტკივილი მიკუთვნებული რინოსინუსიტთან
  • 11.6 თავის ტკივილი მიკუთვნებული კბილების ან ყბების დარღვევასთან
  • 11.7 თავის ტკივილი მიკუთვნებული საფეთქელ-ქვედა ყბის დარღვევასთან (TMD)
  • 11.8 თავის ტკივილი ან სახის ტკივილი მიკუთვნებული სტილოჰიოიდური იოგის ანთებასთან (არწივის (Eagle) სინდრომი)

  • 12.1 თავის ტკივილი მიკუთვნებული სომატიზაციის დარღვევასთან
  • 12.2 თავის ტკივილი მიკუთვნებული ფსიქოზურ დარღვევასთან

კრანიალური ნევრალგიები, ცენტრალური და პირველადი სახის ტკივილი და სხვა თავის ტკივილები (ICHD-3 ნაწილი 3 & დანართი)

  • 13.1 სამწვერა ნერვის ნევრალგია (კლასიკური, მეორადი, იდიოპათიური)
  • 13.2 ენა-ხახის ნერვის ნევრალგია (კლასიკური, მეორადი, იდიოპათიური)
  • 13.3 შუალედური ნერვის ნევრალგია
  • 13.4 კეფის ნერვის ნევრალგია
  • 13.5 კისერ-ენის სინდრომი
  • 13.6 მხედველობის ნერვის ნევრიტი (მასთან ასოცირებული ტკივილი)
  • 13.7 თავის ტკივილი მიკუთვნებული იშემიურ თვალის მამოძრავებელ ნერვის პარეზთან
  • 13.8 ტოლოსა-ჰანტის სინდრომი
  • 13.9 პარატრიგემინალური ოკულოსიმპათიკური (Raeder-ის) სინდრომი - & შენიშვნა: ხშირად მიიჩნევა მეორადად
  • 13.10 მორეციდივე მტკივნეული ოფთალმოპლეგიური ნეიროპათია (RPON)
  • 13.11 პირის ღრუს წვის სინდრომი (BMS)
  • 13.12 პერსისტული იდიოპათიური სახის ტკივილი (PIFP)
  • 13.13 ცენტრალური ნეიროპათიული ტკივილი (მაგ., ცენტრალური პოსტ-ინსულტური ტკივილი, გაფანტულ სკლეროზთან ასოცირებული სახის ტკივილი)

შენიშვნა: ICHD-3-ის დანართი ჩამოთვლის მდგომარეობებს, რომლებიც საჭიროებენ შემდგომ კვლევას ან ვალიდაციას, ან რომელთა კლასიფიკაცია გაურკვეველია. მაგალითები შეიძლება მოიცავდეს კონცეფციებს, რომლებიც ადრე მოექცეოდა "სხვა თავის ტკივილის დარღვევების" ქვეშ.

თავის ტკივილისა და შაკიკის დიაგნოსტიკა

თავის ტკივილის სადიაგნოსტიკო მიდგომა იწყება პაციენტის ყოვლისმომცველი ანამნეზითა და ნევროლოგიური გამოკვლევით. მრავალი პირველადი თავის ტკივილისთვის, როგორიცაა ტიპური შაკიკი ან დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი, დიაგნოზის დასმა ხშირად დამაჯერებლად შეიძლება კლინიკური სურათის საფუძველზე, რომელიც შეესაბამება დადგენილ სადიაგნოსტიკო კრიტერიუმებს (მაგ., ICHD-3 კრიტერიუმები) [4]. პაციენტები, რომლებსაც აღენიშნებათ გახანგრძლივებული, ქრონიკული ან მწვავედ ძლიერი თავის ტკივილი, ან თავის ტკივილი ატიპიური მახასიათებლებით ან თანმხლები ნევროლოგიური ნიშნებით ("წითელი დროშები"), საჭიროებენ შემდგომ გამოკვლევას მეორადი მიზეზების გამოსარიცხად, რაც ჩვეულებრივ მოიცავს კონსულტაციას ნევროლოგთან ან თავის ტკივილის სპეციალისტთან.

თავის ტკივილის დიფერენციალური დიაგნოზი

კატეგორია / მდგომარეობა ძირითადი მახასიათებლები / განმასხვავებელი ნიშნები ტიპური გამოკვლევები / მიგნებები
პირველადი თავის ტკივილები
შაკიკი (აურით/აურის გარეშე) ეპიზოდური შეტევები (4-72 სთ). ჩვეულებრივ ცალმხრივი, მფეთქავი, ზომიერი/ძლიერი ტკივილი, უარესდება რუტინული ფიზიკური აქტივობით. თანმხლები გულისრევა და/ან ღებინება, ფოტოფობია ᲓᲐ ფონოფობია. აურა: გარდამავალი, შექცევადი ნევროლოგიური სიმპტომები (ყველაზე ხშირად ვიზუალური), რომლებიც წინ უძღვის ან ახლავს თავის ტკივილს. კლინიკური დიაგნოზი ICHD-3 კრიტერიუმებზე დაყრდნობით. ნორმალური ნევროლოგიური გამოკვლევა შეტევებს შორის. ნეიროვიზუალიზაცია ჩვეულებრივ ნორმალურია (ნაჩვენებია მხოლოდ ატიპიური მახასიათებლების ან წითელი დროშების არსებობისას).
დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი (TTH) გრძელდება 30 წთ - 7 დღე. ორმხრივი ლოკალიზაცია, ზეწოლითი/მოჭერითი (არამფეთქავი) ხასიათი, მსუბუქი/ზომიერი ინტენსივობა. არ უარესდება რუტინული ფიზიკური აქტივობით. შეიძლება აღინიშნებოდეს ᲐᲜ ფოტოფობია ᲐᲜ ფონოფობია, მაგრამ ᲐᲠᲐ ორივე ერთად; არ აღინიშნება გულისრევა/ღებინება (ან მხოლოდ მსუბუქი გულისრევა). შეიძლება აღინიშნებოდეს პერიკრანიალური მგრძნობელობა. კლინიკური დიაგნოზი ICHD-3 კრიტერიუმებზე დაყრდნობით. ნორმალური ნევროლოგიური გამოკვლევა. ვიზუალიზაცია ჩვეულებრივ არ არის ნაჩვენები, გარდა ატიპიური მახასიათებლებისა.
სამწვერა ავტონომიური ცეფალალგიები (TACs - მაგ., კლასტერული თავის ტკივილი, პაროქსიზმული ჰემიკრანია, SUNCT/SUNA, Hemicrania Continua) დარღვევების ჯგუფი მკაცრად ცალმხრივი, ძლიერი ტკივილით (ხშირად ორბიტალური/სუპრაორბიტალური/საფეთქლის). თან ახლავს სავალდებულო ჰომოლატერალური კრანიალური ავტონომიური სიმპტომები (კონიუნქტივის ინიექცია, ცრემლდენა, ცხვირის გაჭედვა/რინორეა, ქუთუთოს შეშუპება, შუბლის/სახის ოფლიანობა/წამოწითლება, ყურში სისავსის შეგრძნება, მიოზი/პტოზი). შეტევის ხანგრძლივობის/სიხშირის მკაფიო პატერნები განასხვავებს ქვეტიპებს (იხ. კონკრეტული ცხრილი ქვემოთ). კლინიკური დიაგნოზი ICHD-3-ის სპეციფიკურ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით თითოეული TAC-ისთვის. მრტ ძირითადად საჭიროა მეორადი მიზეზების გამოსარიცხად, რომლებიც მიბაძავენ TAC-ებს (მაგ., ჰიპოფიზის ადენომა, სტრუქტურული დაზიანებები, რომლებიც მოქმედებენ სამწვერა ნერვის გზაზე/კავერნოზულ სინუსზე). სპეციფიკური მკურნალობის პასუხები კრიტიკულია დიაგნოზისთვის (მაგ., ჟანგბადი/ტრიპტანები კლასტერული თავის ტკივილისთვის; ინდომეტაცინის აბსოლუტური პასუხი პაროქსიზმული ჰემიკრანიისა და Hemicrania Continua-სთვის).
მეორადი თავის ტკივილები ("წითელი დროშის" შერჩეული მაგალითები, რომლებიც საჭიროებენ გადაუდებელ შეფასებას)
სუბარაქნოიდული სისხლჩაქცევა (SAH) უეცარი დასაწყისი, ძლიერი "მეხისგავარდნისებური" თავის ტკივილი (აღწევს მაქსიმალურ ინტენსივობას წამებიდან ერთ წუთამდე, "ყველაზე ძლიერი თავის ტკივილი ცხოვრებაში"). ხშირად ასოცირებულია ცნობიერების დაკარგვასთან/შეცვლასთან, გულისრევასთან/ღებინებასთან, კისრის რიგიდობასთან, ფოტოფობიასთან. თავის გადაუდებელი არაკონტრასტული კტ (მაღალი მგრძნობელობა პირველი 6-12 საათის განმავლობაში). თუ კტ უარყოფითია, მაგრამ კლინიკური ეჭვი რჩება მაღალი, ლუმბალური პუნქცია (LP) 6-12 საათის შემდეგ აჩვენებს სისხლს (ერითროციტებს) ან ქსანთოქრომიას (ბილირუბინს). CTA/DSA საჭიროა წყაროს გამოსავლენად (ჩვეულებრივ გასკდომილი ანევრიზმა).
მენინგიტი / ენცეფალიტი თავის ტკივილი (ხშირად ძლიერი, გენერალიზებული), ცხელება, კისრის რიგიდობა (მენინგიზმი), ფოტოფობია, შეცვლილი მენტალური სტატუსი (ცნობიერების დაბინდვა, ლეთარგია, კომა). შეიძლება აღინიშნებოდეს გულყრები, ფოკალური ნევროლოგიური დეფიციტები (უფრო ხშირია ენცეფალიტის დროს). LP არსებითია (თუ უსაფრთხოა ვიზუალიზაციით მნიშვნელოვანი მას-ეფექტის გამორიცხვის შემდეგ): CSF ანალიზი აჩვენებს ანთებას (ლეიკოციტების პლეოციტოზი - ნეიტროფილები ბაქტერიულის დროს, ლიმფოციტები ვირუსული/ტუბერკულოზური/სოკოვანის დროს), შეცვლილ ცილის/გლუკოზის დონეებს. გრამის წესით შეღებვა/კულტურა/PCR ავლენს პათოგენს. თავის ტვინის ვიზუალიზაციამ (სასურველია მრტ) შეიძლება აჩვენოს მენინგეალური კონტრასტირება ან პარენქიმული ცვლილებები (ენცეფალიტი).
ინტრაკრანიალური მოცულობითი წარმონაქმნი (სიმსივნე, აბსცესი, დიდი ჰემატომა) თავის ტკივილი ხშირად პროგრესირებადია, უარესდება დილით ან ვალსალვას მანევრით, შეიძლება გამოიწვიოს ძილიდან გაღვიძება. გულისრევა/ღებინება (მომატებული ICP-ის ნიშნები). ფოკალური ნევროლოგიური დეფიციტების განვითარება (სისუსტე, სენსორული დანაკარგი, მხედველობის ცვლილებები, აფაზია), გულყრები, პიროვნული/კოგნიტური ცვლილებები ლოკალიზაციის/ზომის მიხედვით. პაპილედემა ოფთალმოსკოპიაზე. მრტ კონტრასტით არის არჩევის ვიზუალიზაციის მეთოდი, მკაფიოდ ასახავს მოცულობით დაზიანებას, შეშუპებას, მას-ეფექტს. კტ სასარგებლოა თავდაპირველად გადაუდებელ სიტუაციებში. სიმსივნის ტიპის საბოლოო დიაგნოზისთვის შეიძლება საჭირო გახდეს ბიოფსია.
იდიოპათიური ინტრაკრანიალური ჰიპერტენზია (IIH) / მაღალი ICP-ის მეორადი მიზეზები თავის ტკივილი (ხშირად დიფუზური, წნევის მსგავსი, უარესდება გაჭინთვით/წინ დახრით), პულსირებადი ტინიტუსი ("შუილის" ხმა), მხედველობის გარდამავალი დაბინდვა (მხედველობა მოკლედ ბნელდება), დიპლოპია (CN VI-ის პარეზის გამო), პაპილედემა გამოკვლევაზე. IIH-ის რისკ-ფაქტორები: ახალგაზრდა, ჭარბწონიანი ქალები. შეიძლება იყოს მეორადი CVT-ის, მედიკამენტების (ტეტრაციკლინები, A ვიტამინი) მიმართ. ოფთალმოსკოპია ადასტურებს პაპილედემას. ნეიროვიზუალიზაცია (სასურველია მრტ/MRV) საჭიროა სტრუქტურული მოცულობის/ჰიდროცეფალიის/CVT-ის გამოსარიცხად; შეიძლება აჩვენოს კონკრეტული ნიშნები (ცარიელი თურქული კეხი, მხედველობის ნერვის გარსის გაგანიერება/დაკლაკნილობა, განივი სინუსის სტენოზი). LP (შესრულებული ფრთხილად) ადასტურებს მომატებულ საწყის წნევას (>25 სმ H2O ზრდასრულებში), ლიქვორის ნორმალური შემადგენლობით.
დაბალი ლიქვორული წნევის თავის ტკივილი (პოსტ-LP, სპონტანური გაჟონვა - SIH) ორთოსტატული თავის ტკივილი: ვითარდება ან მნიშვნელოვნად უარესდება ვერტიკალური პოზიციის მიღებიდან (ჯდომა/დგომა) რამდენიმე წუთში, სწრაფად მსუბუქდება ზურგზე დაწოლით. ხშირად კეფის/კისრის ტკივილი. შეიძლება აღინიშნებოდეს გულისრევა, ჩახშობილი სმენა, ტინიტუსი, თავბრუსხვევა. ახლო წარსულში LP-ს ან ტრავმის ანამნეზი, ან შეიძლება იყოს სპონტანური. თავის ტვინის მრტ-მ კონტრასტით შეიძლება აჩვენოს დამახასიათებელი ნიშნები: დიფუზური პაქიმენინგეალური (დურალური) კონტრასტირება, ტვინის ღეროს/ნათხემის ტონზილების დაწევა, სუბდურული სითხის კოლექციები/ჰიგრომები, ჰიპოფიზის გადიდება. LP (თუ სრულდება) აჩვენებს დაბალ საწყის წნევას (<6 სმ H2O ან თუნდაც გაზომვადობის ზღვარს ქვემოთ). ხერხემლის ვიზუალიზაციამ (მრტ მიელოგრაფია, კტ მიელოგრაფია, ციფრული სუბტრაქციული მიელოგრაფია) შეიძლება გამოავლინოს ლიქვორის გაჟონვის ადგილი.
გიგანტურუჯრედოვანი არტერიტი (GCA) / საფეთქლის არტერიტი ასაკი ჩვეულებრივ ≥50. ახლად დაწყებული თავის ტკივილი (ხშირად საფეთქლის, შეიძლება იყოს დიფუზური), სკალპის მგრძნობელობა (განსაკუთრებით საფეთქლის არტერიები - შეიძლება იყოს გასქელებული/მგრძნობიარე/არამოპულსირე), ყბის კლაუდიკაცია (ტკივილი ღეჭვისას), უეცარი ვიზუალური სიმპტომები (amaurosis fugax - გარდამავალი მონოკულარული სიბრმავე, დიპლოპია, მხედველობის მუდმივი დაკარგვა - ოფთალმოლოგიური გადაუდებელი მდგომარეობა!). ხშირია სისტემური სიმპტომები (ცხელება, სისუსტე, წონაში კლება, რევმატული პოლიმიალგია - მხრის/მენჯის სარტყლის ტკივილი/შებოჭილობა). მნიშვნელოვნად მომატებული ედს (>50 მმ/სთ) და/ან C-რეაქტიული ცილა ძლიერ საეჭვოა. საფეთქლის არტერიის ბიოფსია, რომელიც აჩვენებს ვასკულიტს, არის ოქროს სტანდარტი (მაგრამ შეიძლება იყოს უარყოფითი დაზიანებების წყვეტილი ხასიათის გამო). კორტიკოსტეროიდების მაღალი დოზების დროული დაწყება აუცილებელია შეუქცევადი სიბრმავის თავიდან ასაცილებლად, ხშირად იწყება კლინიკური ეჭვის საფუძველზე ბიოფსიის შედეგებამდე.
ცერებრული ვენური თრომბოზი (CVT) ცვალებადი კლინიკური სურათი. თავის ტკივილი ყველაზე გავრცელებული სიმპტომია (ხშირად ძლიერი, პროგრესირებადი, შეიძლება მიბაძოს შაკიკს ან IIH-ს). შესაძლებელია გულყრები, ფოკალური ნევროლოგიური დეფიციტები (დაკავშირებული ვენურ ინფარქტებთან/სისხლჩაქცევასთან), პაპილედემა, შეცვლილი ცნობიერება. ხშირად არსებობს რისკ-ფაქტორები (პროთრომბოზული მდგომარეობები, ორსულობა/მშობიარობის შემდგომი პერიოდი, ორალური კონტრაცეპტივები, ინფექცია, დეჰიდრატაცია, ავთვისებიანი სიმსივნე). MR ვენოგრაფია (MRV) ან CT ვენოგრაფია (CTV) არის სადიაგნოსტიკო, ადასტურებს ნაკადის არარსებობას / თრომბს ("ცარიელი დელტას ნიშანი" კონტრასტულ კტ/მრტ-ზე ზედა საგიტალური სინუსისთვის) დურალურ სინუსებში ან კორტიკალურ ვენებში. D-დიმერი შეიძლება იყოს მომატებული, მაგრამ არასპეციფიკურია. თავის ტვინის მრტ/კტ-მ შეიძლება აჩვენოს ვენური ინფარქტები (ხშირად ჰემორაგიული) ან შეშუპება.
ცერვიკოგენული თავის ტკივილი (დაკავშირებული კისრის ტკივილთან) თავის ტკივილი, რომლის წყაროც არის საშვილოსნოს ყელის ხერხემალში (სახსრები, კუნთები, იოგები, დისკები). ჩვეულებრივ ცალმხრივი ტკივილი იწყება კისერში/კეფაში, ვრცელდება წინ საფეთქლის/შუბლის/ორბიტალური რეგიონებისკენ. პროვოცირდება ან უარესდება კისრის კონკრეტული მოძრაობებით ან კისრის ხანგრძლივი მოუხერხებელი პოზებით. ხშირია კისრის მოძრაობის დიაპაზონის შემცირება. შეიძლება თანაარსებობდეს ჰომოლატერალური კისრის/მხრის/მკლავის ტკივილი. კლინიკური დიაგნოზი ICHD-3 კრიტერიუმებზე დაყრდნობით, რაც მოითხოვს ცერვიკალური წყაროს მტკიცებულებას, რომელიც დაკავშირებულია თავის ტკივილის დაწყებასთან/რემისიასთან და პროვოკაციის დემონსტრირებას კისრის გამოკვლევით. ვიზუალიზაციამ (რენტგენი, მრტ) შეიძლება აჩვენოს კისრის მალების პათოლოგია (მაგ., ართრიტი, დისკის დაავადება), მაგრამ ეს მიგნებები გავრცელებულია და ხშირად არასპეციფიკურია მიზეზობრივი კავშირისთვის. ცერვიკალური სტრუქტურების დიაგნოსტიკური საანესთეზიო ბლოკადები (მაგ., C2/3 ფასეტური სახსრები, C2/3 ნერვის ფესვები, კეფის დიდი ნერვი) შეიძლება დაეხმაროს დიაგნოზის დადასტურებაში, თუ ისინი დროებით ხსნიან თავის ტკივილს.
მწვავე დახურულკუთხოვანი გლაუკომა უეცრად დაწყებული ძლიერი ცალმხრივი თვალის ტკივილი, ხშირად ვრცელდება ჰომოლატერალურ შუბლზე/საფეთქელზე. ასოცირებულია დაბურულ მხედველობასთან, სინათლის გარშემო შარავანდედის დანახვასთან, გულისრევასთან/ღებინებასთან. თვალი ჩანს წითელი (კონიუნქტივური ინიექცია, ცილიარული ინიექცია), რქოვანა შეიძლება იყოს შემღვრეული, გუგა ხშირად ნახევრად გაფართოებულია და სუსტად რეაგირებს. ოფთალმოლოგიური გადაუდებელი მდგომარეობა. მოითხოვს გადაუდებელ ოფთალმოლოგიურ კონსულტაციას. ტონომეტრია აჩვენებს მნიშვნელოვნად მომატებულ თვალშიგა წნევას (IOP). გონიოსკოპია ადასტურებს წინა კამერის კუთხის დახურვას. საჭიროა დაუყოვნებელი მკურნალობა IOP-ის შესამცირებლად.

სადიაგნოსტიკო პროცესის ძირითადი ელემენტები მოიცავს:

  • თავის ტკივილის დეტალური ანამნეზი: ეს არის ყველაზე კრიტიკული კომპონენტი. გამოიყენეთ ზემოთ აღწერილი მახასიათებლები (ხასიათი, ლოკალიზაცია, ინტენსივობა, დასაწყისი, ხანგრძლივობა, სიხშირე, დრო, თანმხლები სიმპტომები, გამაუარესებელი/შემამსუბუქებელი ფაქტორები - ხშირად იმახსოვრებენ მნემონიკებით, როგორიცაა PQRST ან SOCRATES). ასევე იკითხეთ წარსულში თავის ტკივილის ისტორიის, წინა მკურნალობებზე პასუხის, თავის ტკივილის ოჯახური ანამნეზის (განსაკუთრებით შაკიკის), მედიკამენტების გამოყენების (მათ შორის ურეცეპტო პრეპარატების, დანამატების, კოფეინის), თანმხლები დაავადებების (სამედიცინო, ფსიქიატრიული), ძილის რეჟიმისა და ცხოვრების წესის ფაქტორების (სტრესი, დიეტა, ვარჯიში) შესახებ. პერსპექტიულად წარმოებული თავის ტკივილის დღიურები ძალიან ღირებულია პატერნებისა და ტრიგერების თვალყურის სადევნებლად.
  • ნევროლოგიური გამოკვლევა: საფუძვლიანი გამოკვლევა არსებითია, პირველ რიგში, მეორადი მიზეზის ("წითელი დროშები") მიმანიშნებელი ნიშნების გამოსავლენად. ეს მოიცავს მენტალური სტატუსის, კრანიალური ნერვების (განსაკუთრებით მხედველობის სიმახვილის, მხედველობის ველების შეფასება კონფრონტაციით, ოფთალმოსკოპია პაპილედემაზე, გუგის რეაქციები, თვალის მოძრაობები), მოტორული ფუნქციის (ძალა, ტონუსი, რეფლექსები), სენსორული სისტემის, კოორდინაციისა (თით-ცხვირის, ქუსლ-მუხლის ცდა) და სიარულის შეფასებას.
  • ფიზიკური გამოკვლევა: მოიცავს სასიცოცხლო ნიშნებს (არტერიული წნევა, ტემპერატურა), თავისა და კისრის გამოკვლევას მგრძნობელობაზე (პერიკრანიალური კუნთების, წიაღების, საფეთქლის არტერიების, TMJ-ის პალპაცია, კისრის მალების მოძრაობის დიაპაზონი და მგრძნობელობა), აუსკულტაციას შუილებზე (საძილე, ორბიტალური) და საეჭვო სისტემურ მიზეზებთან დაკავშირებულ გამოკვლევას.
  • "წითელი დროშების" იდენტიფიცირება (SNOOPP მნემონიკა გამოსადეგია): გარკვეული მახასიათებლები მიუთითებს პოტენციურად სერიოზულ ძირითად მიზეზზე, რომელიც საჭიროებს გადაუდებელ გამოკვლევას (ჩვეულებრივ ნეიროვიზუალიზაციას) [5]:
    • სისტემური სიმპტომები (ცხელება, წონაში კლება, შემცივნება, მიალგია) ან მეორადი რისკ-ფაქტორები (აივ ინფექცია, კიბო, იმუნოსუპრესია).
    • ნევროლოგიური ნიშნები ან სიმპტომები (ფოკალური დეფიციტები, როგორიცაა სისუსტე, დაბუჟება, დიპლოპია; შეცვლილი ცნობიერება; პაპილედემა; გულყრები).
    • დასაწყისი (Onset): უეცარი, მოულოდნელი, ან წამიერი ("მეხისგავარდნისებური" თავის ტკივილი).
    • ხანდაზმული ასაკი (Older Age): ახლად დაწყებული ან პროგრესირებადი თავის ტკივილი 50 წლის შემდეგ (GCA, სიმსივნის და ა.შ. რისკი).
    • პატერნის ცვლილება (Pattern Change): არსებული თავის ტკივილების სიხშირის, სიმძიმის ან კლინიკური მახასიათებლების მნიშვნელოვანი ცვლილება.
    • პოზიციური გაუარესება (Positional Worsening) (მიუთითებს ICP ცვლილებებზე), პროვოცირებული ვალსალვათი/ფიზიკური დატვირთვით, პროგრესირებადი თავის ტკივილი მკურნალობის მიუხედავად.
  • სადიაგნოსტიკო ტესტირება (ანამნეზისა და გამოკვლევის შედეგების, განსაკუთრებით წითელი დროშების მიხედვით):
    • ნეიროვიზუალიზაცია: თავის ტვინის მრტ (კონტრასტით/კონტრასტის გარეშე) ზოგადად უპირატესია არამწვავე თავის ტკივილის შესაფასებლად წითელი დროშებით, უმეტესი სტრუქტურული დაზიანებების (სიმსივნეები, ანთება, წინა ინფარქტები, კიარი) მიმართ უფრო მაღალი მგრძნობელობისა და რადიაციის არარსებობის გამო. თავის ტვინის კტ (არაკონტრასტული) არის პირველი არჩევანი მწვავე/გადაუდებელ სიტუაციებში სისხლჩაქცევის (SAH, ICH, SDH), ჰიდროცეფალიის ან დიდი მოცულობების სწრაფად გამოსარიცხად. სისხლძარღვოვანი ვიზუალიზაცია (MR ანგიოგრაფია/ვენოგრაფია, CT ანგიოგრაფია/ვენოგრაფია) ემატება სისხლძარღვოვან პათოლოგიაზე (ანევრიზმა, დისექცია, ვასკულიტი, CVT) ეჭვის შემთხვევაში. კისრის მალების მრტ შეიძლება საჭირო გახდეს საეჭვო ცერვიკოგენული თავის ტკივილის ან კისრის ზედა პათოლოგიის დროს, რომელიც იწვევს ტკივილის ირადიაციას.
    • ლუმბალური პუნქცია (LP) ცერებროსპინალური სითხის (CSF) ანალიზისთვის: აუცილებელია, თუ ეჭვია მენინგიტზე, ენცეფალიტზე ან SAH-ზე (უარყოფითი ადრეული კტ-ით), ან ზოგჯერ საწყისი წნევის გასაზომად (IIH-სთვის ან დაბალი ლიქვორული წნევისთვის). უნდა ჩატარდეს მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ნეიროვიზუალიზაციით გამოირიცხება მოცულობითი დაზიანება ან მნიშვნელოვანი ჰიდროცეფალია, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს ჩაჭედვა. ანალიზი მოიცავს საწყის წნევას, უჯრედების რაოდენობას/დიფერენციალს, ცილას, გლუკოზას, გრამის წესით შეღებვას, კულტურებს და პოტენციურად სპეციფიკურ ტესტებს (ვირუსული PCR, ციტოლოგია, ოლიგოკლონური ზოლები და ა.შ.).
    • სისხლის ანალიზები: დამოკიდებულია ეჭვზე. გავრცელებული ტესტები მოიცავს სისხლის საერთო ანალიზს, ედს, C-რეაქტიულ ცილას (ინფექციის/ანთების, როგორიცაა GCA), ბაზისურ მეტაბოლურ პანელს, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის ტესტებს. სპეციფიკური ტესტები სისტემური დაავადებებისთვის ჩვენების მიხედვით.
    • სხვა ტესტები: საფეთქლის არტერიის ბიოფსია (თუ ეჭვია GCA-ზე). ოფთალმოლოგის კონსულტაცია საეჭვო თვალის მიზეზებზე ან პაპილედემაზე. ოტოლარინგოლოგის კონსულტაცია საეჭვო წიაღის დაავადებაზე. პოლისომნოგრაფია ძილის აპნოეს თავის ტკივილისთვის.

თავის ტვინის მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (მრტ) ნაჩვენებია თავის ტკივილის შესაფასებლად, როდესაც კლინიკური მახასიათებლები ("წითელი დროშები") მიუთითებს შესაძლო მეორად მიზეზზე, როგორიცაა სტრუქტურული დაზიანებები, სისხლძარღვოვანი ანომალიები ან მდგომარეობები, რომლებიც იწვევს არანორმალურ ქალაშიდა წნევას ან ჰიდროცეფალიას.

მნიშვნელოვანი მოსაზრებები თავის ტკივილის დიაგნოსტიკაში:

  1. ნეიროვიზუალიზაცია ზოგადად არ არის საჭირო სტაბილური თავის ტკივილის ხანგრძლივი ანამნეზის მქონე პაციენტებისთვის, რომლებიც აკმაყოფილებენ მკაფიო სადიაგნოსტიკო კრიტერიუმებს პირველადი თავის ტკივილის დარღვევებისთვის, როგორიცაა ტიპური შაკიკი ან ტიპური ეპიზოდური TTH, განსაკუთრებით თუ ნევროლოგიური გამოკვლევა ნორმაშია [6]. არასაჭირო ვიზუალიზაცია შეიძლება იყოს ძვირი და შეიძლება გამოიწვიოს შფოთვა შემთხვევით მიგნებებზე (მაგ., არასპეციფიკური თეთრი ნივთიერების ლაქები, ჯალღუზისებრი ჯირკვლის კისტები), რომლებიც ჩვეულებრივ არ არის დაკავშირებული თავის ტკივილთან.
  2. როდესაც ვიზუალიზაცია ნაჩვენებია თავის ტკივილის შესაფასებლად, მრტ (კონტრასტის გარეშე და ხშირად კონტრასტით) ზოგადად უპირატესია კტ-სთან შედარებით უმეტესი არამწვავე სიტუაციებისთვის, პოტენციური ძირითადი პათოლოგიების უფრო ფართო სპექტრის აღმოჩენის მისი უმაღლესი უნარის გამო (სიმსივნეები, ანთება, იშემია, კიარი, ჰიპოფიზის პრობლემები და ა.შ.). კტ უფრო სწრაფია და უკეთესია მწვავე სისხლჩაქცევისა და ძვლის დეტალებისთვის.
  3. ქირურგიული პროცედურები, რომლებიც მიზნად ისახავს ეგრეთ წოდებულ შაკიკის "ტრიგერულ წერტილებს" (მაგ., ნერვის დეკომპრესია, კუნთის რეზექცია) განიხილება როგორც საკამათო და ექსპერიმენტული თავის ტკივილის წამყვანი საზოგადოებების მიერ და ზოგადად არ არის რეკომენდებული, როგორც სტანდარტული პრაქტიკა კლინიკური კვლევების მიღმა. პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ფარმაკოლოგიურ და არაფარმაკოლოგიურ მკურნალობას [7].
  4. ოპიოიდებისა და ბარბიტურატების შემცველი მედიკამენტები (მაგ., კოდეინი, ოქსიკოდონი, ჰიდროკოდონი, ბუტალბიტალის კომბინაციები) ზოგადად თავიდან უნდა იქნას აცილებული ან გამოყენებული ძალიან იშვიათად მორეციდივე პირველადი თავის ტკივილების (როგორიცაა შაკიკი ან TTH) რუტინული მართვისთვის ტოლერანტობის, დამოკიდებულების, მიჩვევის, თავის ტკივილის სიხშირის გაუარესების და მედიკამენტების ჭარბი გამოყენებით გამოწვეული თავის ტკივილის (MOH) განვითარების მაღალი რისკების გამო[8]. მათი გამოყენება უნდა შემოიფარგლოს იშვიათი, სპეციფიკური გადაუდებელი სიტუაციებით ფრთხილი ზედამხედველობის ქვეშ.
  5. ნებისმიერი მწვავე თავის ტკივილის მედიკამენტის, მათ შორის მარტივი ანალგეტიკების (პარაცეტამოლი/აცეტამინოფენი, არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები) და ტრიპტანების ხშირმა ან ხანგრძლივმა გამოყენებამ (მაგ., >10-15 დღე/თვეში კლასის მიხედვით) შეიძლება გამოიწვიოს მედიკამენტების ჭარბი გამოყენებით გამოწვეული თავის ტკივილი (MOH), რაც ხასიათდება თავის ტკივილის სიხშირის გაუარესებით და ქრონიკული თავის ტკივილის განვითარებით. პაციენტებმა, რომლებსაც აქვთ ხშირი თავის ტკივილი (>4 თვეში ან დამამბრკოლებელი შეტევები), უნდა მიმართონ ექიმს ზუსტი დიაგნოზისა და შესაბამისი პრევენციული სტრატეგიების განსახილველად, ნაცვლად იმისა, რომ მხოლოდ მზარდ მწვავე თვითმკურნალობას დაეყრდნონ [9].

იშვიათი სამწვერა ავტონომიური ცეფალალგიების (TAC) მართვა

სამწვერა ავტონომიური ცეფალალგიები (TACs) არის პირველადი თავის ტკივილის დარღვევების ჯგუფი, რომელიც ხასიათდება ძლიერი, მკაცრად ცალმხრივი თავის ტკივილით ლოკალიზებული სამწვერა ნერვის განაწილების არეალში (ხშირად ორბიტალური, სუპრაორბიტალური ან საფეთქლის), რომელსაც თან ახლავს სავალდებულო ჰომოლატერალური კრანიალური ავტონომიური სიმპტომები (როგორიცაა კონიუნქტივის ინიექცია, ცრემლდენა, ცხვირის გაჭედვა, რინორეა, ქუთუთოს შეშუპება, შუბლის/სახის ოფლიანობა/წამოწითლება, მიოზი, პტოზი, ყურში სისავსის შეგრძნება) [1]. TAC-ებს შორის დიფერენცირება გადამწყვეტია, რადგან მკურნალობაზე პასუხები მნიშვნელოვნად განსხვავდება, ზოგიერთი მათგანი კი განსაკუთრებულად რეაგირებს კონკრეტულ აგენტებზე [10].

ძირითადი განმასხვავებელი მახასიათებლები შეტევის ხანგრძლივობის, სიხშირის და ინდომეტაცინზე პასუხის საფუძველზე:

TAC-ის ტიპი (ICHD-3)
შეტევის ტიპური მახასიათებლები
ძირითადი განმასხვავებელი მახასიათებელი / პასუხი მკურნალობაზე
კლასტერული თავის ტკივილი (CH) ხანგრძლივობა: 15-180 წუთი
სიხშირე: 1 ყოველ მეორე დღეს 8-მდე დღეში
ტკივილი: გაუსაძლისი, გამჭოლი/მჩხვლეტავი, ორბიტალური/საფეთქლის.
ასოცირებული მოუსვენრობა/აგზნებადობა ხშირია შეტევების დროს.
ავტონომიური მახასიათებლები სავალდებულოა.		 უფრო ხანგრძლივი შეტევები სხვა TAC-ებთან შედარებით (გარდა HC-სა). ხშირად გვხვდება ციკლურ "კლასტერებად" (ეპიზოდური CH) ან მუდმივად (ქრონიკული CH). მწვავედ რეაგირებს მაღალი ნაკადის ჟანგბადზე, კანქვეშა/ნაზალურ სუმატრიპტანზე. პრევენციული ვარიანტები: ვერაპამილი (პირველი რიგის), ლითიუმი, ტოპირამატი, გალკანეზუმაბი.
პაროქსიზმული ჰემიკრანია (PH) ხანგრძლივობა: 2-30 წუთი
სიხშირე: ჩვეულებრივ ≥5 დღეში (ხშირად ძალიან ხშირი, >10-20/დღეში)
ტკივილი: ძლიერი, ცალმხრივი ორბიტალური/საფეთქლის/შუბლის.
ავტონომიური მახასიათებლები სავალდებულოა. ნაკლები აგზნებადობა ვიდრე CH-ის დროს.		 უფრო მოკლე, ძალიან ხშირი შეტევები CH-სთან შედარებით. აბსოლუტური და სწრაფი პასუხი ინდომეტაცინის თერაპიულ დოზებზე არის პათოგნომური/სადიაგნოსტიკო [11].
მოკლეხანგრძლივობის ცალმხრივი ნევრალგიური ფორმის თავის ტკივილის შეტევები (SUN)
- SUNCT
- SUNA		 ხანგრძლივობა: 1-600 წამი (ხშირად ძალიან მოკლე ჩხვლეტები, პიკები, ან ხერხის კბილისებრი პატერნი)
სიხშირე: მინიმუმ 1 შეტევა/დღეში ასობით შეტევამდე დღეში (ხშირად ძალიან ხშირი აფეთქებები).
ტკივილი: ზომიერი/ძლიერი, მჩხვლეტავი/მწველი, ორბიტალური/საფეთქლის.
ავტონომიური მახასიათებლები სავალდებულოა.
SUNCT: როგორც კონიუნქტივის ინიექცია, ასევე ცრემლდენა გამოხატულია.
SUNA: კონიუნქტივის ინიექცია/ცრემლდენიდან მხოლოდ ერთი ან არცერთი. შეიძლება არსებობდეს სხვა ავტონომიური მახასიათებლები.		 ძალიან მოკლე (წამები), ძალიან ხშირი შეტევები; ხშირად პროვოცირებული კანის სტიმულებით. ძირითადად რეფრაქტერულია ინდომეტაცინისა და სტანდარტული CH მკურნალობის მიმართ. ლამოტრიჯინი ხშირად არის პირველი რიგის პრევენციული საშუალება. სხვა ვარიანტები: ტოპირამატი, გაბაპენტინი, IV ლიდოკაინი (მწვავე).
მუდმივი ჰემიკრანია (Hemicrania Continua - HC) უწყვეტი, ზომიერი ინტენსივობის, მკაცრად ცალმხრივი ფონური თავის ტკივილი, რომელიც ყოველდღიურად აღინიშნება >3 თვის განმავლობაში. მასზე ზედედგმული ძლიერი ტკივილის გამწვავებები ხდება, რომლის დროსაც ვლინდება ჰომოლატერალური ავტონომიური მახასიათებლები +/- შაკიკის მსგავსი მახასიათებლები (გულისრევა, ფოტო/ფონოფობია). მუდმივი ფონური ცალმხრივი ტკივილის არსებობა. აბსოლუტური და სწრაფი პასუხი ინდომეტაცინის თერაპიულ დოზებზე არის პათოგნომური/სადიაგნოსტიკო [12].

შენიშვნა: ნეიროვიზუალიზაცია (თავის ტვინის მრტ) რეკომენდებულია ყველა საეჭვო TAC-ის დროს, განსაკუთრებით პირველი პრეზენტაციისას, რათა გამოირიცხოს მეორადი მიზეზები (მაგ., ჰიპოფიზის სიმსივნეები, სისხლძარღვოვანი დაზიანებები, უკანა ფოსოს პათოლოგია), რომელთაც შეუძლიათ მიბაძონ TAC ფენომენოლოგიას.

ვიზუალური შედარება, რომელიც ხაზს უსვამს შეტევის განსხვავებულ ხანგრძლივობებსა და სიხშირეებს, რომლებიც წარმოადგენს საკვანძო მახასიათებლებს სხვადასხვა სამწვერა ავტონომიური ცეფალალგიების (TACs) გასარჩევად. ამ დროით პატერნებთან დაკავშირებული ზუსტი ანამნეზის შეგროვება გადამწყვეტია დიაგნოზისთვის.

ვარაუდობილი პათოფიზიოლოგიის გაგება, რომელიც მოიცავს ტრიგემინოვასკულური სისტემის აქტივაციას, პარასიმპათიკური რეფლექსის აქტივაციას (სალივატორული ზედა ბირთვისა და სფენოპალატინური განგლიონის მეშვეობით, რაც იწვევს ავტონომიურ სიმპტომებს) და პოტენციურ ცენტრალურ მოდულაციას/დისფუნქციას (მაგ., უკანა ჰიპოთალამუსი ჩართულია კლასტერული თავის ტკივილის პერიოდულობაში) გვეხმარება მიზნობრივი თერაპიების მართვაში [13].

თერაპიული მიდგომები, რომლებიც მიმართულია სხვადასხვა სტრუქტურებზე/მექანიზმებზე TAC-ებში:

პოტენციური სამიზნე / მექანიზმი
მაგალითი თერაპიის ვარიანტები (კონკრეტული არჩევანი კრიტიკულად დამოკიდებულია TAC დიაგნოზზე)
მწვავე შეტევის კუპირება - ჟანგბადი: მაღალი ნაკადის (12-15 ლ/წთ) 100% ჟანგბადი არარევერსიული ნიღბით (პირველი რიგის კლასტერული თავის ტკივილისთვის).
- ტრიპტანები: კანქვეშა ან ნაზალური სუმატრიპტანი (ეფექტურია კლასტერული თავის ტკივილისთვის, ნაკლებად სხვა TAC-ებისთვის).
- ლიდოკაინი: ინტრანაზალური ან IV (შეიძლება დაეხმაროს SUNCT/SUNA მწვავედ).
- ინდომეტაცინი: პერორალური ან რექტალური (სადიაგნოსტიკო/თერაპიული PH & HC-სთვის, არ არის ეფექტური CH ან SUNCT/SUNA-სთვის).
პრევენციული თერაპია - არხების მოდულატორები - ვერაპამილი: კალციუმის არხის ბლოკატორი (პირველი რიგის პრევენციული საშუალება კლასტერული თავის ტკივილისთვის, მოითხოვს მაღალ დოზებს & ეკგ მონიტორინგს).
- ლამოტრიჯინი: ნატრიუმის არხის ბლოკატორი (ხშირად პირველი რიგის პრევენციული საშუალება SUNCT/SUNA-სთვის).
- ტოპირამატი: მრავლობითი მექანიზმი, მათ შორის არხის მოდულაცია (პრევენციული ვარიანტი CH, PH, SUNCT/SUNA, HC-სთვის).
- კარბამაზეპინი/ოკსკარბაზეპინი: ნატრიუმის არხის ბლოკატორები (შეიძლება დაეხმაროს SUNCT/SUNA).
- გაბაპენტინი/პრეგაბალინი: კალციუმის არხის მოდულატორები (შეიძლება დაეხმაროს SUNCT/SUNA, ზოგჯერ CH).
პრევენციული თერაპია - სხვა ფარმაკოლოგიური - ინდომეტაცინი: არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალება (NSAID) (პირველი რიგის, სადიაგნოსტიკო პაროქსიზმული ჰემიკრანიისა და Hemicrania Continua-სთვის).
- ლითიუმი: განწყობის სტაბილიზატორი (პრევენციული ვარიანტი კლასტერული თავის ტკივილისთვის, განსაკუთრებით ქრონიკულის).
- მელატონინი: შეიძლება დაეხმაროს კლასტერული თავის ტკივილის პრევენციას.
- კორტიკოსტეროიდები: (მაგ., პრედნიზონი) გამოიყენება მოკლევადიანი გარდამავალი თერაპიისთვის კლასტერული ციკლების შესაწყვეტად ან რემისიის ინდუცირებისთვის, სანამ გრძელვადიანი პრევენციული საშუალებები დაიწყებენ მოქმედებას (CH, ზოგჯერ სხვა TACs).
პრევენციული თერაპია - ნეირომოდულაცია/ინტერვენციული - კეფის დიდი ნერვის (GON) ბლოკადა: ლოკალური საანესთეზიო საშუალების +/- სტეროიდის ინექცია (შეუძლია უზრუნველყოს დროებითი შვება/შეწყვიტოს კლასტერული ციკლები CH-ის დროს, ზოგჯერ სასარგებლოა სხვა TAC-ებში).
- კეფის ნერვის სტიმულაცია (ONS): იმპლანტირებული მოწყობილობა (განიხილება სამედიცინო თვალსაზრისით რეფრაქტერული ქრონიკული კლასტერული თავის ტკივილისთვის).
- სფენოპალატინური განგლიონის (SPG) სტიმულაცია: იმპლანტირებული მოწყობილობა (კვლევითი/დამტკიცებულია ზოგიერთ რეგიონში რეფრაქტერული ქრონიკული კლასტერული თავის ტკივილისთვის).
- ცდომილი ნერვის სტიმულაცია (VNS): არაინვაზიური მოწყობილობა, რომელიც გამოიყენება კისერზე (დამტკიცებულია ზოგიერთ რეგიონში ეპიზოდური/ქრონიკული კლასტერული თავის ტკივილისთვის).
- თავის ტვინის ღრმა სტიმულაცია (DBS): მიმართულია უკანა ჰიპოთალამუსზე (ექსპერიმენტული, უაღრესად რეფრაქტერული ქრონიკული კლასტერული თავის ტკივილისთვის).
პრევენციული თერაპია - ბიოლოგიური პრეპარატები - CGRP მონოკლონური ანტისხეულები: (მაგ., გალკანეზუმაბი დამტკიცებულია ეპიზოდური კლასტერული თავის ტკივილის პრევენციისთვის). ერენუმაბი, ფრემანეზუმაბი შესწავლილია ცვალებადი შედეგებით CH-ში. სხვა TAC-ებში როლი ნაკლებად ნათელია.

შენიშვნა: თერაპიის არჩევანი უნდა ეფუძნებოდეს ზუსტ ICHD-3 დიაგნოზს, პაციენტის ფაქტორებს და ეფექტურობისა და გვერდითი მოვლენების ფრთხილად განხილვას. ინდომეტაცინის ტესტი სავალდებულოა, თუ ეჭვია PH ან HC-ზე.

კომპლექსური ნერვული გზების სქემატური წარმოდგენა (ტრიგემინოვასკულური სისტემა, პარასიმპათიკური ნაკადი, ცენტრალური მოდულაცია), რომლებიც მიიჩნევა, რომ ჩართულია სამწვერა ავტონომიურ ცეფალალგიებში, რაც ასახავს პოტენციურ სამიზნეებს სხვადასხვა თერაპიული ინტერვენციისთვის [14].

თავის ტკივილისა და შაკიკის მკურნალობა

თავის ტკივილის მკურნალობის სტრატეგიები ძლიერ არის დამოკიდებული კონკრეტულ დიაგნოზზე (პირველადი თუ მეორადი თავის ტკივილის ტიპი) და პაციენტის ინდივიდუალურ ფაქტორებზე (შეტევების სიხშირე, სიმძიმე, ხანგრძლივობა, აურის არსებობა, გავლენა ცხოვრების ხარისხზე, თანმხლები დაავადებები, პაციენტის პრეფერენციები, წინა მკურნალობაზე პასუხები). თერაპიის დაწყებამდე უმნიშვნელოვანესია ICHD-3 კრიტერიუმების მიხედვით ზუსტი დიაგნოზის დასმა.

თავის ტკივილის ტიპი პირველი რიგის მწვავე მკურნალობა ძირითადი პროფილაქტიკური საშუალებები
მიგრენი ტრიპტანები / გეპანტები / დიტანები CGRP მონოკლონური ანტისხეულები, ტოპირამატი, პროპრანოლოლი, ბოტოქსი (ქრონიკული)
დაძაბულობის თავის ტკივილი NSAID-ები / აცეტამინოფენი ამიტრიპტილინი
კლასტერული თავის ტკივილი მაღალი ნაკადის O₂ / სუმატრიპტანი კანქვეშ ვერაპამილი, გალკანეზუმაბი
პაროქსიზმული ჰემიკრანია / ჰემიკრანია კონტინუა — ინდომეტაცინი (დიაგნოსტიკური & თერაპევტიკური)

ზოგადი მიდგომები მოიცავს:

  • მწვავე (კუპირებადი/გადაუდებელი) მკურნალობა: მიზნად ისახავს შეაჩეროს ან მნიშვნელოვნად შეამციროს თავის ტკივილის შეტევის სიმძიმე და თანმხლები სიმპტომები მისი დაწყებისთანავე. საუკეთესო ეფექტისთვის მიღებული უნდა იქნას შეტევის რაც შეიძლება ადრეულ ეტაპზე. მაგალითები მოიცავს:
    • მარტივი ანალგეტიკები: აცეტამინოფენი (პარაცეტამოლი), არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები (იბუპროფენი, ნაპროქსენის ნატრიუმი, დიკლოფენაკი, ასპირინი).
    • კომბინირებული ანალგეტიკები: ხშირად შეიცავს კოფეინს, ასპირინს/აცეტამინოფენს +/- ბუტალბიტალს (გამოყენება შეზღუდულია MOH-ის/დამოკიდებულების რისკის გამო).
    • შაკიკის სპეციფიკური მწვავე მკურნალობები:
      • ტრიპტანები: სეროტონინის 5-HT1B/1D რეცეპტორების აგონისტები (სუმატრიპტანი, რიზატრიპტანი, ზოლმიტრიპტანი, ელეტრიპტანი, ალმოტრიპტანი, ფროვატრიპტანი, ნარატრიპტანი) ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით (პერორალური, ნაზალური სპრეი, ინექცია). პირველი რიგის პრეპარატები საშუალო/მძიმე შაკიკის შეტევებისთვის. უკუნაჩვენებია უკონტროლო ჰიპერტენზიის, იშემიური გულის/სისხლძარღვთა დაავადების დროს.
      • ჯეპანტები (Gepants): მცირე მოლეკულის CGRP რეცეპტორის ანტაგონისტები (უბროჯეპანტი, რიმეჯეპანტი მწვავე მკურნალობისთვის). გვთავაზობენ ალტერნატივას მათთვის, ვისაც არ შეუძლია ტრიპტანების მიღება ან არ აქვთ მათზე რეაგირება.
      • დიტანები (Ditans): სელექციური 5-HT1F რეცეპტორის აგონისტი (ლასმიდიტანი). ალტერნატივა მწვავე შაკიკისთვის, არ გააჩნია ვაზოკონსტრიქციული ეფექტები, მაგრამ შეიძლება გამოიწვიოს ცნს-ის გვერდითი მოვლენები (თავბრუსხვევა, სედაცია - შეზღუდვები ავტომობილის მართვაზე).
      • ერგოტამინები: დიჰიდროერგოტამინი (DHE - ნაზალური სპრეი, ინექცია), ერგოტამინის ტარტრატი (პერორალური, სანთელი - გამოყენება შეზღუდულია გვერდითი მოვლენებით/ვაზოკონსტრიქციით).
    • კლასტერული თავის ტკივილის სპეციფიკური: მაღალი ნაკადის ჟანგბადი (100% 12-15 ლ/წთ არარევერსიული ნიღბით), კანქვეშა ან ნაზალური სუმატრიპტანი.
    • დამატებითი: ანტიემეტიკური (ღებინების საწინააღმდეგო) საშუალებები (მეტოკლოპრამიდი, პროქლორპერაზინი, ონდანსეტრონი) გულისრევის/ღებინების დროს, ხშირად ეძლევა მწვავე მკურნალობასთან ერთად.
  • პრევენციული (პროფილაქტიკური) მკურნალობა: მიზნად ისახავს შეამციროს თავის ტკივილის შეტევების სიხშირე, სიმძიმე და/ან ხანგრძლივობა, გააუმჯობესოს რეაგირება მწვავე მკურნალობაზე და შეამციროს ქმედუუნარობა. განიხილება, როდესაც შეტევები ხშირია (მაგ., ≥4 თავის ტკივილის დღე/თვეში ან ≥8 ქრონიკული შაკიკისთვის), მძიმეა, გახანგრძლივებულია, დამამბრკოლებელია, იწვევს მნიშვნელოვან ქმედუუნარობას ოპტიმალური მწვავე მკურნალობის მიუხედავად, ან თუ მწვავე მკურნალობა ცუდად აიტანება/უკუნაჩვენებია/ჭარბად გამოიყენება. ვარიანტები განსხვავდება თავის ტკივილის ტიპის მიხედვით და მოიცავს:
    • შაკიკის პრევენცია:
      • პერორალური მედიკამენტები: ბეტა-ბლოკატორები (პროპრანოლოლი, მეტოპროლოლი, ტიმოლოლი), ანტიდეპრესანტები (ამიტრიპტილინი, ვენლაფაქსინი), ანტიკონვულსანტები (ტოპირამატი, ვალპროატი).
      • საინექციო ბიოლოგიური პრეპარატები: CGRP მონოკლონური ანტისხეულები (ერენუმაბი, ფრემანეზუმაბი, გალკანეზუმაბი, ეპტინეზუმაბი).
      • საინექციო ნეიროტოქსინი: ონაბოტულინუმტოქსინA (Botox®) მხოლოდ ქრონიკული შაკიკისთვის.
      • პერორალური ჯეპანტები: რიმეჯეპანტი, ატოჯეპანტი დამტკიცებულია შაკიკის პრევენციისთვის.
      • სხვა: კანდესარტანი, ლიზინოპრილი, ზოგიერთ დანამატს (მაგნიუმი, რიბოფლავინი, CoQ10) შეიძლება ჰქონდეს სარგებელი.
    • დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილის პრევენცია: ამიტრიპტილინი პირველი რიგის პრეპარატია ქრონიკული TTH-ისთვის. სხვა ვარიანტები ნაკლებად დადგენილია (მირტაზაპინი, ვენლაფაქსინი, ტოპირამატი, გაბაპენტინი, ფიზიკური თერაპია, CBT).
    • კლასტერული თავის ტკივილის პრევენცია: ვერაპამილი (პირველი რიგის, მოითხოვს მაღალ დოზას, ეკგ მონიტორინგს), ლითიუმი (განსაკუთრებით ქრონიკული CH), გალკანეზუმაბი, ტოპირამატი, მელატონინი. გარდამავალი თერაპია (კორტიკოსტეროიდები, GON ბლოკადა).
    • სხვა TAC-ების პრევენცია: ინდომეტაცინი (აბსოლუტური პასუხი განსაზღვრავს PH, HC), ლამოტრიჯინი (SUNCT/SUNA).
  • მეორადი თავის ტკივილების მკურნალობა: ძირითადად ფოკუსირებულია გამომწვევი მიზეზის აღმოფხვრაზე (მაგ., ინფექციის მკურნალობა ანტიბიოტიკებით, ICP-ის მართვა მედიკამენტებით/შუნტირებით, გამომწვევი მედიკამენტის შეწყვეტა MOH-ის დროს, წიაღის დაავადების მკურნალობა, ჰიპერტენზიის მართვა, სიმსივნის ქირურგიული ამოკვეთა, GCA-ის მკურნალობა სტეროიდებით). თავის ტკივილის სიმპტომური შემსუბუქება ასევე შეიძლება იყოს საჭირო პარალელურად.
  • არაფარმაკოლოგიური მიდგომები: მნიშვნელოვანი დანამატები ან ზოგჯერ პირველადი თერაპია. მოიცავს:
    • ცხოვრების წესის მოდიფიკაციები: ძილის რეგულარული გრაფიკის, რეგულარული კვების, ადეკვატური ჰიდრატაციის, რეგულარული აერობული ვარჯიშის შენარჩუნება, სტრესის მართვა.
    • ტრიგერების იდენტიფიკაცია და თავიდან აცილება: თუ იდენტიფიცირებულია სპეციფიკური, მუდმივი ტრიგერები (მაგ., გარკვეული საკვები, ალკოჰოლი, სენსორული სტიმულები, სტრესის შემდგომი მოდუნება) - თუმცა მტკიცებულებები ცვალებადია და ზედმეტი შეზღუდვები თავიდან უნდა იქნას აცილებული.
    • ქცევითი თერაპიები: კოგნიტურ-ბიჰევიორალური თერაპია (CBT), ბიოუკუკავშირი, რელაქსაციის ტრენინგი (კუნთების პროგრესული რელაქსაცია, მართვადი წარმოსახვა). ძლიერი მტკიცებულებითი ბაზა, განსაკუთრებით შაკიკისა და TTH-ისთვის.
    • ფიზიკური თერაპიები: ვარჯიში, მანუალური თერაპია (მასაჟი, მობილიზაცია), პოზის კორექცია, განსაკუთრებით TTH და ცერვიკოგენული თავის ტკივილისთვის.
    • აკუპუნქტურა: მტკიცებულებები მხარს უჭერს ეფექტურობას, რომელიც შედარებადია ზოგიერთ ფარმაკოლოგიურ პრევენციულ საშუალებებთან შაკიკისა და პოტენციურად TTH-ისთვის [15].
    • ნეირომოდულაციური მოწყობილობები: სხვადასხვა მოწყობილობები, რომლებიც მიმართულია სამწვერა ნერვზე, ცდომილ ნერვზე ან კეფის ნერვებზე, ხელმისაწვდომია ან შესწავლის პროცესშია (მაგ., სუპრაორბიტალური ტრანსკუტანური სტიმულაცია, არაინვაზიური VNS, ერთიმპულსური ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია).

მართვა მოითხოვს ინდივიდუალიზებულ სამკურნალო გეგმებს, რეალისტურ მოლოდინებს, პაციენტის განათლებას და რეგულარულ დაკვირვებას ეფექტურობის, ატანის შესაფასებლად და თერაპიის საჭიროებისამებრ კორექტირებისთვის. თანმხლები დაავადებების (მაგ., დეპრესია, შფოთვა, ძილის დარღვევები) მართვა ასევე გადამწყვეტია თავის ტკივილის ოპტიმალური მართვისთვის.

ფიზიოთერაპიის ტექნიკები, მათ შორის მანუალური თერაპია, სავარჯიშო პროგრამები, რომლებიც მიმართულია კისრის/მხრის გაძლიერებასა და პოზაზე, ან სპეციფიკური მოდალობები, შეიძლება დაეხმაროს სიმპტომების შემსუბუქებაში თავის ტკივილის გარკვეულ ტიპებში, განსაკუთრებით ცერვიკოგენული თავის ტკივილისა და დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილის დროს, და შეიძლება ჩაითვალოს შაკიკის მართვის ყოვლისმომცველი გეგმის ნაწილად [16].

კონკრეტული სამკურნალო მეთოდები, რომლებიც შეიძლება იქნას გამოყენებული მოიცავს:

  • ფარმაკოლოგიური თერაპია (მწვავე და პრევენციული მედიკამენტები მორგებული თავის ტკივილის კონკრეტულ დიაგნოზსა და პაციენტის პროფილზე).
  • პერიფერიული ნერვის ბლოკადები / ტრიგერული წერტილების ინექციები (მაგ., კეფის დიდი ნერვის (GON) ბლოკადები კეფის ნევრალგიის, კლასტერული თავის ტკივილის, შაკიკის დროს; ტრიგერული წერტილების ინექციები მიოფასციური ტკივილისთვის, რომელიც ხელს უწყობს დაძაბულობის ტიპის ან ცერვიკოგენულ თავის ტკივილს).
  • ლუმბალური პუნქცია (ძირითადად სადიაგნოსტიკო; თერაპიული მხოლოდ კონკრეტულ ვითარებაში, როგორიცაა IIH-ის სიმპტომების შემსუბუქება ან პოსტ-LP თავის ტკივილის მკურნალობა ეპიდურული სისხლის ლაქით (epidural blood patch)).
  • ფიზიოთერაპიული მოდალობები (სითბო, სიცივე, TENS, ულტრაბგერა - ხშირად გამოიყენება დამატებით სიმპტომების შესამსუბუქებლად).
  • ფიზიკური თერაპია / სამკურნალო ფიზკულტურა (არსებითია ცერვიკოგენული თავის ტკივილისთვის, სასარგებლოა TTH-სთვის, დანამატი შაკიკისთვის ფოკუსირებული პოზაზე, გაძლიერებაზე, რელაქსაციაზე).
  • რეფლექსოთერაპია (აკუპუნქტურა) (მტკიცებულებები მხარს უჭერს ეფექტურობას შაკიკისა და დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილის პრევენციისთვის).
  • ქირურგიული ჩარევა (იშვიათად არის ნაჩვენები თავად პირველადი თავის ტკივილებისთვის; აუცილებელია გარკვეული მეორადი მიზეზებისთვის, როგორიცაა სიმსივნეები, ანევრიზმები, კიარის მალფორმაცია ან რეფრაქტერული სამწვერა ნერვის ნევრალგია - მაგ., მიკროვასკულური დეკომპრესია, რადიოქირურგია). შაკიკის "ტრიგერული უბნის" ქირურგია რჩება საკამათოდ.
აკუპუნქტურა არის აღიარებული არაფარმაკოლოგიური მიდგომა, რომელიც შედის ბევრ გაიდლაინში, როგორც ეფექტური ვარიანტი ეპიზოდური შაკიკის პრევენციისთვის და პოტენციურად ქრონიკული დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილისთვის ზოგიერთი ადამიანისთვის[15].

გაფრთხილების ხატულა ყურადღება! მიუხედავად იმისა, რომ თავის ტკივილების უმეტესობა კეთილთვისებიანი პირველადი ტიპისაა, უეცარი ძლიერი თავის ტკივილი ან თავის ტკივილი ნევროლოგიური სიმპტომებით ("წითელი დროშები") მოითხოვს დაუყოვნებლივ სამედიცინო შეფასებას სერიოზული ძირითადი მიზეზების გამოსარიცხად. ხშირი ან ძლიერი თავის ტკივილის თვითმკურნალობა სათანადო დიაგნოზის გარეშე შეიძლება იყოს არაეფექტური და პოტენციურად შეაფერხოს სერიოზული მდგომარეობის მკურნალობა ან გამოიწვიოს მედიკამენტების ჭარბი გამოყენებით გამოწვეული თავის ტკივილი. მიმართეთ ჯანდაცვის პროფესიონალს ზუსტი დიაგნოზისა და მართვისთვის.

ლიტერატურა

  1. Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018 Jan;38(1):1-211. doi: 10.1177/0333102417738202
  2. Ray BS, Wolff HG. Experimental studies on headache; pain-sensitive structures of the head and their significance in headache. Arch Surg. 1940;41(4):813–57. doi: 10.1001/archsurg.1940.01210040002001
  3. Goadsby PJ, Holland PR, Martins-Oliveira M, Hoffmann J, Schankin C, Akerman S. Pathophysiology of Migraine: A Disorder of Sensory Processing. Physiol Rev. 2017 Apr;97(2):553-622. doi: 10.1152/physrev.00034.2015
  4. Dodick DW. Diagnosing headache: a crucial step toward effective treatment. Postgrad Med. 2000;107(4):33-4, 37-40. doi: 10.3810/pgm.2000.04.1023
  5. Dodick DW. Clinical Practice. Chronic daily headache. N Engl J Med. 2006 Jan 12;354(2):158-65. doi: 10.1056/NEJMcp052855
  6. American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria® Headache. Revised 2019. Available from: https://acsearch.acr.org/docs/69483/Narrative/
  7. American Headache Society Position Statement on Surgical Decompression of Migraine Headache Trigger Sites. Headache. 2020;60(8):1740-1742. doi: 10.1111/head.13968
  8. American Headache Society Consensus Statement: Integrating New Migraine Treatments Into Clinical Practice. Headache. 2019 Jan;59(1):1-18. doi: 10.1111/head.13456
  9. Diener HC, et al. Medication-overuse headache: a worldwide problem. Lancet Neurol. 2004 Nov;3(11):725-7. doi: 10.1016/S1474-4422(04)00932-3
  10. Goadsby PJ, Lipton RB. A review of paroxysmal hemicranias, SUNCT syndrome and other short-lasting headaches with autonomic feature, including new cases. Brain. 1997 Jan;120 ( Pt 1):193-209. doi: 10.1093/brain/120.1.193
  11. Antonaci F, Sjaastad O. Chronic paroxysmal hemicrania (CPH): a review of the clinical manifestations. Headache. 1989 Nov;29(10):648-56. doi: 10.1111/j.1526-4610.1989.hed2910648.x
  12. Cittadini E, Goadsby PJ. Hemicrania continua: a clinical study of 39 patients with diagnostic implications. Brain. 2010 Jul;133(7):1973-86. doi: 10.1093/brain/awq138
  13. Goadsby PJ. Pathophysiology of cluster headache: a trigeminal autonomic cephalalgia. Lancet Neurol. 2002 Aug;1(4):251-7. doi: 10.1016/s1474-4422(02)00068-6
  14. Wei DY, Yuan Ong JJ, Goadsby PJ. Cluster Headache: Epidemiology, Pathophysiology, Clinical Features, and Diagnosis. Ann Indian Acad Neurol. 2018;21(Suppl 1):S3-S8. doi: 10.4103/aian.AIAN_349_17
  15. Linde K, et al. Acupuncture for the prevention of episodic migraine. Cochrane Database Syst Rev. 2016 Jun 28;(6):CD001218. doi: 10.1002/14651858.CD001218.pub3
  16. Chaibi A, Russell MB. Manual therapies for primary chronic headaches: a systematic review of randomized controlled trials. J Headache Pain. 2014;15:67. doi: 10.1186/1129-2377-15-67

იხილეთ აგრეთვე