მენიუ

სახსრის ანკილოზი

ავტორი: ვალენტინ მენშიკოვი | განახლებულია: იანვარი 2026

სახსრის ანკილოზის მიმოხილვა

ანკილოზი გულისხმობს სახსრის შებოჭილობას ან უძრაობას სახსრის ძვლების არანორმალური შეხორცებისა და რიგიდობის გამო, რაც შეიძლება ტრავმის ან დაავადების შედეგი იყოს [1]. რიგიდობა შეიძლება იყოს სრული ან ნაწილობრივი და შესაძლოა განპირობებული იყოს სასახსრე ხრტილის (ჭეშმარიტი ანკილოზი) ან მიმდებარე ქსოვილების (ცრუ ანკილოზი) ანთებით [1].

ის ვითარდება სახსარში პათოლოგიური ცვლილებების შედეგად, რაც ხშირად გამოწვეულია ტრავმით (განსაკუთრებით მძიმე შიდასასახსრე მოტეხილობებით), ანთებითი ართრიტით (როგორიცაა რევმატოიდული ართრიტი ან სეპტიური ართრიტი) ან სახსრის დეგენერაციული დაავადებით (ოსტეოართრიტი) [1, 2]. ეს პროცესი იწვევს პროგრესირებად შებოჭილობას და საბოლოოდ დაზიანებულ სახსარში მოძრაობის სრულ დაკარგვას.

ანკილოზი კლასიფიცირდება სახსრის ნაპრალში არსებული შემაერთებელი ქსოვილის ტიპის მიხედვით [1]:

  • ფიბროზული ანკილოზი: სახსრის ნაპრალი ამოვსებულია ფიბროზული შემაერთებელი ქსოვილით, რაც იძლევა მინიმალური, ხშირად მტკივნეული, ნარჩენი მოძრაობის საშუალებას.
  • ძვლოვანი (ოსეალური) ანკილოზი: სასახსრე ზედაპირები ერთმანეთს უხორცდება ძვლოვანი ქსოვილით, რაც იწვევს სრულ უძრაობას და ხშირად ნაკლებ ტკივილს, ვიდრე ფიბროზული ანკილოზის დროს.
სასახსრე ზედაპირების დესტრუქციასთან ასოცირებულმა მძიმე შიდასასახსრე მოტეხილობებმა შეიძლება გამოიწვიოს სახსრის ანკილოზის ჩამოყალიბება [1, 2].

სახსრის ანკილოზის კლინიკური გამოვლინება და სიმპტომები

ანკილოზის ძირითადი სიმპტომია დაზიანებულ სახსარში მოძრაობის დაკარგვა ან მნიშვნელოვანი შებოჭილობა [1]. ფუნქციური დარღვევის ხარისხი დიდად არის დამოკიდებული იმ პოზიციაზე, რომელშიც სახსარი ფიქსირდება[1].

მაგალითად, თუ მუხლის სახსრის ანკილოზი (შეხორცება) მოხდება მნიშვნელოვნად მოხრილ მდგომარეობაში, ნორმალური სიარული უკიდურესად რთული ან შეუძლებელი ხდება. თუმცა, თუ მუხლი შეხორცდება სწორ ან ოდნავ მოხრილ მდგომარეობაში, პაციენტმა შეიძლება მაინც შეძლოს სიარული და ბევრი აქტივობის შესრულება, თუმცა შეცვლილი სიარულის მანერით [1].

მიზეზები [1, 2]:

  • სახსრების ანთებითი დაავადებები (მაგ., რევმატოიდული ართრიტი, მაანკილოზებელი სპონდილიტი, სეპტიური ართრიტი, შორსწასული ოსტეოართრიტი).
  • მძიმე შიდასასახსრე ტრავმა, განსაკუთრებით მოტეხილობები, რომლებიც არღვევენ სასახსრე ზედაპირის კონგრუენტულობას.
  • სახსრის ღია დაზიანებები გართულებული ქრონიკული ინფექციით (ჩირქოვანი ართრიტი), რაც იწვევს ხრტილის დესტრუქციას და მის ჩანაცვლებას ფიბროზული ან ძვლოვანი ქსოვილით.
  • სახსრის ხანგრძლივმა იმობილიზაციამ (მაგ., თაბაშირში) ზოგჯერ შეიძლება ხელი შეუწყოს შებოჭილობასა და ფიბროზულ ანკილოზს, თუმცა მხოლოდ იმობილიზაციით გამოწვეული ჭეშმარიტი ძვლოვანი ანკილოზი ნაკლებად ხშირია, თუ არ არსებობს სახსრის ფონური დაზიანება.

განმასხვავებელი სიმპტომები [1]:

  • ფიბროზული ანკილოზი: პაციენტები ხშირად უჩივიან ტკივილს, განსაკუთრებით მოძრაობის მცდელობისას ან წონის დაყრდნობისას. შეიძლება აღინიშნებოდეს გარკვეული მინიმალური, „მოქანავე“ ან „ზამბარისებრი“ ნარჩენი მოძრაობა.
  • ძვლოვანი ანკილოზი: შეხორცების დასრულების შემდეგ ტკივილი, როგორც წესი, არ აღინიშნება. სახსარში მოძრაობა სრულად არის დაკარგული.

 

სახსრის ანკილოზის დიაგნოზი

სახსრის ანკილოზის დიაგნოსტიკა ჩვეულებრივ იწყება ორთოპედ-ტრავმატოლოგთან ან რევმატოლოგთან კონსულტაციით[1]. პროცესი მოიცავს [1, 3]:

  1. სამედიცინო ანამნეზი: სიმპტომების დაწყების, წინა ტრავმების, ართრიტის ან ინფექციების ისტორიისა და ფუნქციური შეზღუდვის ხარისხის განხილვა.
  2. ფიზიკური გამოკვლევა: დაზიანებულ სახსარში მოძრაობის დიაპაზონის (ან მისი არარსებობის) შეფასება, ფიქსაციის პოზიციის შეფასება, ტკივილის, შეშუპების ან დეფორმაციის შემოწმება და მიმდებარე კუნთების ფუნქციის შეფასება.
  3. ინსტრუმენტული გამოკვლევები:
    • რენტგენოგრაფია: ჩვეულებრივ წარმოადგენს საწყის ვიზუალიზაციას. შეუძლია აჩვენოს სახსრის ნაპრალის შევიწროება ან სრული ობლიტერაცია, ძვლოვანი ხიდები სახსარში (ძვლოვანი ანკილოზი) და შეხორცების პოზიცია.
    • კომპიუტერული ტომოგრაფია (კტ): უზრუნველყოფს ძვლის ანატომიის უფრო დეტალურ სურათს, სასარგებლოა ძვლოვანი შეხორცების ხარისხის შესაფასებლად და პოტენციური ქირურგიული ჩარევის დასაგეგმად.
    • მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (მრტ): იშვიათად გამოიყენება ჩამოყალიბებული ძვლოვანი ანკილოზის დროს, მაგრამ შეიძლება სასარგებლო იყოს ფიბროზული ანკილოზის შესაფასებლად, მიმდებარე რბილი ქსოვილების მდგომარეობის განსაზღვრისა და ფონური ანთებითი პროცესების გამოსავლენად.
    • პნევმოართროგრაფია/ართროგრაფია: მოძველებული ტექნიკა, რომელიც გულისხმობს სახსარში ჰაერის ან კონტრასტის შეყვანას, იგი ძირითადად ჩაანაცვლა კტ-მ და მრტ-მ.

შეფასების საფუძველზე განისაზღვრება ანკილოზის ტიპი (ფიბროზული თუ ძვლოვანი) და მიზეზი, რაც წარმართავს მკურნალობის გეგმას [1].

მუხლის მრტ (საგიტალური ჭრილი, სადაც ჩანს იოგები, მენისკი, სასახსრე ხრტილი) გვეხმარება სახსრის დაზიანების ხარისხის შეფასებასა და ფიბროზული და ადრეული ძვლოვანი ანკილოზის დიფერენცირებაში [3].

 

სახსრის ანკილოზის მკურნალობა

სახსრის ანკილოზის მკურნალობა მიზნად ისახავს ტკივილის შემსუბუქებასა და ფუნქციის გაუმჯობესებას, რისთვისაც ითვალისწინებენ ანკილოზის ტიპს, დაზიანებულ სახსარს, ფიქსაციის პოზიციას და პაციენტის საერთო ჯანმრთელობასა და აქტივობის დონეს [1, 2]. ვარიანტები მერყეობს კონსერვატიული ზომებიდან ქირურგიამდე [1].

კონსერვატიული მკურნალობა: უფრო ეფექტურია ანკილოზის პრევენციისთვის ან ფიბროზული ანკილოზის სიმპტომების მართვისთვის. ნაკლებად ეფექტურია ჩამოყალიბებული ძვლოვანი ანკილოზის დროს [1].

  • პრევენცია: სახსრის დაზიანებების (მოტეხილობები, ამოვარდნილობები) და ანთებითი მდგომარეობების (ართრიტი, ინფექციები) ადრეული და შესაბამისი მკურნალობა გადამწყვეტია [1, 2]. ტრავმის ან ოპერაციის შემდეგ ადრეული მობილიზაცია და ფიზიოთერაპია ხელს უწყობს სახსრის მოძრაობის შენარჩუნებას [1]. პაციენტებისთვის, რომლებიც საჭიროებენ ხანგრძლივ იმობილიზაციას (მაგ., თაბაშირში), კუნთების იზომეტრიული ვარჯიშები (კუნთების დაჭიმვა სახსრის ამოძრავების გარეშე) დაგეხმარებათ კუნთოვანი ტონუსის შენარჩუნებაში [1].
  • ტკივილის მართვა: მტკივნეული ფიბროზული ანკილოზის დროს [1]:
    • მედიკამენტები: აასს-ები (არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები), ანალგეტიკები.
    • სამკურნალო ინექციები: კორტიკოსტეროიდების ინექციებმა სახსრის ღრუში ან მიმდებარე ქსოვილებში შეიძლება უზრუნველყოს დროებითი შემსუბუქება.
  • ფიზიოთერაპია და რეაბილიტაცია [1]:
    • ფიზიოთერაპიული მეთოდები: სითბო, ულტრაბგერა (UHF), ელექტროფორეზი, ელექტროსტიმულაცია (SMT) შეიძლება დაგეხმაროთ ფიბროზულ ანკილოზთან ან პოსტოპერაციულ პერიოდთან დაკავშირებული ტკივილისა და ანთების მართვაში.
    • მანუალური თერაპია: მსუბუქი მობილიზაციის ტექნიკამ შესაძლოა მოგვცეს მინიმალური გაუმჯობესება ფიბროზული ანკილოზის დროს, მაგრამ არაეფექტურია ძვლოვანი ანკილოზის შემთხვევაში.
    • მასაჟი: ეხმარება მიმდებარე კუნთების დაჭიმულობისა და ტკივილის მართვაში.
    • სამკურნალო ფიზკულტურა (ტანვარჯიში): ფოკუსირებულია მიმდებარე სახსრებსა და კუნთებში ძალისა და მოქნილობის შენარჩუნებაზე. გაწელვამ შეიძლება მოიტანოს შეზღუდული სარგებელი ადრეული ფიბროზული ანკილოზის დროს.
სახსრის ანკილოზის მართვის პროცესში, ფიზიოთერაპია ეხმარება თანმხლები შეშუპებისა და ტკივილის შემცირებაში, ასევე მიმდებარე კუნთებში ძალის შენარჩუნებაში [1].

ოპერაციული (ქირურგიული) მკურნალობა: ხშირად აუცილებელია მნიშვნელოვანი ფუნქციური შეზღუდვის დროს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ სახსარი ფიქსირებულია არაფუნქციურ პოზიციაში, ან მტკივნეული ფიბროზული ანკილოზის დროს, რომელიც არ ექვემდებარება კონსერვატიულ მკურნალობას [1, 2].

  • ართროპლასტიკა (სახსრის ენდოპროთეზირება): დაზიანებული სასახსრე ზედაპირების ჩანაცვლება ხელოვნური კომპონენტებით (პროთეზით) [1, 2]. ეს არის ყველაზე გავრცელებული ქირურგიული გადაწყვეტა მოძრაობის აღსადგენად და ტკივილის შესამსუბუქებლად ისეთ სახსრებში, როგორიცაა მენჯ-ბარძაყი და მუხლი, რომლებიც დაზიანებულია ართრიტის ან ტრავმის შედეგად განვითარებული ანკილოზით [2].
  • რეზექციული ართროპლასტიკა: ძვლის მოცილება სასახსრე ზედაპირებიდან სივრცის შესაქმნელად, რაც იძლევა მოძრაობის საშუალებას, მაგრამ პოტენციურად იწვევს არასტაბილურობას [1]. ამჟამად იშვიათად სრულდება.
  • ართროდეზი (სახსრის ფიქსაცია): სახსრის ქირურგიული შეხორცება (გაერთიანება) სამუდამოდ, ფუნქციურ პოზიციაში [1, 2]. ეს აქრობს ტკივილს სახსრიდან, მაგრამ მსხვერპლად სწირავს ყველა მოძრაობას [1]. ის შეიძლება განიხილებოდეს იმ სახსრებისთვის, სადაც ჩანაცვლება მიზანშეწონილი არ არის ან წარუმატებელი აღმოჩნდა, ან ისეთ სპეციფიკურ სახსრებში, როგორიცაა მაჯა ან კოჭ-წვივი, სადაც სტაბილურობა უმთავრესია [1, 2].
  • ოსტეოტომია: ძვლის გაჭრა და ღერძის გასწორება სახსართან ახლოს დეფორმაციის გამოსასწორებლად, ზოგჯერ სრულდება სხვა პროცედურებთან ერთად [1].

ქირურგიული პროცედურის არჩევანი დამოკიდებულია კონკრეტულ სახსარზე, ანკილოზის მიზეზსა და ტიპზე, პაციენტის ასაკზე, აქტივობის დონესა და საერთო ჯანმრთელობაზე[1, 2].

 

სახსრის შებოჭილობის/უძრაობის დიფერენციალური დიაგნოზი

მდგომარეობა ძირითადი მახასიათებლები / განმასხვავებელი ნიშნები ტიპური გამოკვლევები / მიგნებები
ანკილოზი (ფიბროზული ან ძვლოვანი) სახსრის მოძრაობის სრული ან თითქმის სრული დაკარგვა. მნიშვნელოვანი ტრავმის, მძიმე ართრიტის ან ინფექციის ანამნეზი. ფიბროზული: შესაძლებელია მინიმალური, მტკივნეული მოძრაობა. ძვლოვანი: სრული რიგიდობა, ხშირად უმტკივნეულო. რენტგენი აჩვენებს სახსრის ნაპრალის ობლიტერაციას, ძვლოვან ხიდებს სახსარში (ძვლოვანი). კტ ადასტურებს შეხორცებას. მრტ აფასებს ფიბროზულ ქსოვილს.
ართროფიბროზი / სახსრის კონტრაქტურა შებოჭილობა და მოძრაობის მნიშვნელოვანი დაკარგვა, მაგრამ არა სრული შეხორცება. ხშირად მოჰყვება ოპერაციას, ტრავმას ან ხანგრძლივ იმობილიზაციას. გამოწვეულია კაფსულის გასქელებით/ადჰეზიებით (შეხორცებებით) ან კუნთის კონტრაქტურით. რენტგენი აჩვენებს ხელუხლებელ სახსრის ნაპრალს (თუმცა შეიძლება იყოს შევიწროებული). კლინიკური გამოკვლევა ავლენს პასიური მოძრაობის შეზღუდულ დიაპაზონს. მრტ-მ შეიძლება აჩვენოს კაფსულის გასქელება/ნაწიბუროვანი ქსოვილი.
მძიმე ოსტეოართრიტი ტკივილისა და შებოჭილობის თანდათანობითი დაწყება, მწვავდება აქტივობით, უმჯობესდება დასვენებისას. კრეპიტაცია, მოძრაობის დიაპაზონის შემცირება, ძვლოვანი გადიდება. სახსრის ნაპრალი შენარჩუნებულია, მაგრამ შევიწროებულია. რენტგენი აჩვენებს სახსრის ნაპრალის შევიწროებას, ოსტეოფიტებს (ძვლოვან წანაზარდებს), სუბქონდრალურ სკლეროზს/ცისტებს.
ანთებითი ართრიტი (მაგ., რევმატოიდული ართრიტი, სპონდილოართრიტი - აქტიური) სახსრის ტკივილი, შებოჭილობა (ხშირად უარესდება დილით), შეშუპება, სითბო. შეიძლება აღინიშნებოდეს სისტემური სიმპტომები. მოძრაობის დიაპაზონი შეზღუდულია ტკივილის/ანთების/გამონაჟონის გამო. არაკონტროლირებად შემთხვევაში საბოლოოდ იწვევს სახსრის დაზიანებას/ანკილოზს. კლინიკური სურათი. მომატებული ანთებითი მარკერები (ედს/CRP). სპეციფიკური ავტოანტისხეულები (რევმატოიდული ფაქტორი (RF), ანტი-CCP, HLA-B27). რენტგენი/მრტ აჩვენებს სახსრის გამონაჟონს, ეროზიებს, ანთებას, მოგვიანებით - სახსრის დესტრუქციას.
ჩაკეტილი სახსარი (მექანიკური ბლოკი) სახსრის სრულად გაშლის ან მოხრის უეცარი შეუძლებლობა. ხშირად გამოწვეულია გადანაცვლებული მენისკის გახევით („სათლის სახელური“) ან სახსარშიდა თავისუფალი სხეულით (ხრტილის/ძვლის ფრაგმენტი). შეიძლება ჰქონდეს ტკაცუნის/ჩაჭედვის ანამნეზი. სავარაუდო კლინიკური ანამნეზი და გამოკვლევა. რენტგენმა შეიძლება აჩვენოს თავისუფალი სხეული. მრტ ადასტურებს მენისკის გახევას ან თავისუფალ სხეულს.
ჰეტეროტოპული ოსიფიკაცია არანორმალური ძვლის ფორმირება სახსრის ირგვლივ რბილ ქსოვილებში, ხშირად ტრავმის, ოპერაციის ან ნევროლოგიური დაზიანების შემდეგ. იწვევს პროგრესირებად შებოჭილობას და მოძრაობის დაკარგვას. რენტგენი აჩვენებს მომწიფებული ძვლის ფორმირებას სახსრის კაფსულის გარეთ. კტ/ძვლის სკანირებას შეუძლია ადრეული სტადიების გამოვლენა.
კუნთოვანი სპაზმი / დაცვა ძლიერი ტკივილი იწვევს კუნთების უნებლიე შეკუმშვას, რაც ზღუდავს პასიურ და აქტიურ მოძრაობას. ფონური სახსრის სტრუქტურა ნორმალურია. გაივლის ტკივილგამაყუჩებლით/ანესთეზიით. კლინიკური გამოკვლევის მიგნებები. ვიზუალიზაცია ნორმალურია.

 

ლიტერატურა

  1. Canale ST, Beaty JH. Campbell's Operative Orthopaedics. 13th ed. Elsevier; 2017. Chapter 3: Arthrodesis & Chapter 8: Principles of Arthroplasty. (მოიცავს ქირურგიულ ვარიანტებს სახსრის დაავადების/ანკილოზის ბოლო სტადიისთვის).
  2. Skinner HB, McMahon PJ. Current Diagnosis & Treatment in Orthopedics. 5th ed. McGraw Hill; 2014. Chapter 2: Arthritis & Related Conditions & თავი სპეციფიკური სახსრების ტრავმების შესახებ.
  3. Resnick D, Kransdorf MJ. Bone and Joint Imaging. 3rd ed. Elsevier Saunders; 2005. თავები სპეციფიკური სახსრებისა და დაავადების პროცესების შესახებ (მაგ., ართრიტი, ტრავმის შედეგები).

იხილეთ აგრეთვე