პროსტატსპეციფიკური ანტიგენის (PSA) ანალიზი

პროსტატსპეციფიკური ანტიგენის (PSA) მიმოხილვა

პროსტატსპეციფიკური ანტიგენი (PSA) არის ცილა, რომელიც ძირითადად წარმოიქმნება წინამდებარე ჯირკვლის (პროსტატის) უჯრედების მიერ (როგორც ნორმალური, ისე სიმსივნური უჯრედების მიერ). ის არის გლიკოპროტეინი ფერმენტული აქტივობით (სერინის პროტეაზა, რომელიც მიეკუთვნება კალიკრეინების ოჯახს), რომლის ძირითადი ფიზიოლოგიური ფუნქციაა სპერმის გათხევადება, რაც ეხმარება სპერმატოზოიდების მოძრაობას.

PSA-ს მცირე რაოდენობა ნორმაში ხვდება სისხლში. სისხლში PSA-ს მომატებულმა დონემ შეიძლება მიუთითოს პროსტატის პათოლოგიებზე, მათ შორის პროსტატის კიბოზე, მაგრამ ასევე კეთილთვისებიან მდგომარეობებზე, როგორიცაა წინამდებარე ჯირკვლის კეთილთვისებიანი ჰიპერპლაზია (BPH) და პროსტატიტი. ამიტომ, PSA ანალიზი ძირითადად გამოიყენება პროსტატის კიბოს სკრინინგის, დიაგნოსტიკის ხელშეწყობისა და მონიტორინგის კონტექსტში.

PSA-ს ბიოლოგია და ფორმები

PSA არის ერთჯაჭვიანი გლიკოპროტეინი, რომლის მოლეკულური წონაა დაახლოებით 33,000 დალტონი (33 kDa).

სისხლის შრატში PSA ძირითადად არსებობს ორი ფორმით:

• კომპლექსური PSA (cPSA): დაკავშირებულია პლაზმის პროტეაზას ინჰიბიტორებთან, ძირითადად ალფა-1-ანტიქიმოტრიფსინთან (ACT) და ალფა-2-მაკროგლობულინთან (A2M). PSA-ACT კომპლექსი (მოლეკულური წონა ~100 kDa) არის ძირითადი ფორმა. A2M-თან დაკავშირებული PSA ზოგადად არ ვლინდება სტანდარტული ანალიზებით.
• თავისუფალი PSA (fPSA): PSA-ს დაუკავშირებელი, ფერმენტულად არააქტიური ფორმები (მოლეკულური წონა ~33 kDa).

სტანდარტული კლინიკური PSA ანალიზი ჩვეულებრივ ზომავს საერთო PSA-ს (tPSA), რომელიც წარმოადგენს თავისუფალი PSA-ს და ძირითადად ACT-თან დაკავშირებული PSA-ს ჯამს.

PSA ანალიზის კლინიკური ჩვენებები

PSA-ს დონის გაზომვის ძირითადი ჩვენებები მოიცავს:

1. პროსტატის კიბოს სკრინინგი: გამოიყენება, ხშირად თითით რექტალურ გამოკვლევასთან (DRE) ერთად, ასიმპტომურ მამაკაცებში პროსტატის კიბოს სკრინინგისთვის. რუტინული სკრინინგის სარგებელი და ზიანი კამათის საგანია (იხ. სკრინინგთან დაკავშირებული უთანხმოება ქვემოთ). სკრინინგის შესახებ გადაწყვეტილებები უნდა იყოს ინდივიდუალური ასაკის, რასის, ოჯახური ისტორიისა და პაციენტის პრეფერენციების საფუძველზე, ჯანდაცვის პროვაიდერთან განხილვის შემდეგ.
2. დიაგნოსტიკის ხელშეწყობა: PSA-ს მომატებული დონე მოითხოვს შემდგომ გამოკვლევას (მაგ., განმეორებითი PSA, თავისუფალი PSA, ვიზუალიზაცია, ბიოფსია) მიზეზის დასადგენად, რაც შეიძლება იყოს კიბო ან კეთილთვისებიანი მდგომარეობა.
3. პროგნოზი და სტადირება: დიაგნოზის დროს PSA-ს უფრო მაღალი დონე ზოგადად კორელირებს უფრო შორსწასული ან აგრესიული პროსტატის კიბოს მაღალ ალბათობასთან.
4. მონიტორინგი დიაგნოზის შემდეგ:
   • მკურნალობამდე PSA-ს დონის კონტროლი ეხმარება დაავადების სტატუსის შეფასებაში.
   • მკურნალობის შემდეგ (ქირურგია, სხივური თერაპია, ჰორმონოთერაპია) PSA-ს დონის მონიტორინგი გადამწყვეტია მკურნალობის ეფექტურობის შესაფასებლად და რეციდივის გამოსავლენად. რადიკალური მკურნალობის შემდეგ PSA-ს მატება (ბიოქიმიური რეციდივი) ხშირად წინ უსწრებს რეციდივის კლინიკურ ნიშნებს.
5. წინამდებარე ჯირკვლის კეთილთვისებიანი ჰიპერპლაზიის (BPH) მქონე პაციენტების მონიტორინგი: მიუხედავად იმისა, რომ ეს არ არის მისი ძირითადი გამოყენება, სერიული PSA მონიტორინგი ზოგჯერ შეიძლება ჩატარდეს BPH-ის მქონე მამაკაცებში, ნაწილობრივ კიბოს პოტენციური თანმხლები განვითარების დასაკვირვებლად, თუმცა ცვლილებები ხშირად დაკავშირებულია თავად BPH-თან.

PSA-ს დონის ინტერპრეტაცია

PSA-ს დონის ინტერპრეტაცია მოითხოვს მრავალი ფაქტორის ფრთხილად განხილვას:

• "ნორმალური" დიაპაზონი: არ არსებობს PSA-ს ერთი კონკრეტული დონე, რომლის ქვემოთაც მამაკაცს გარანტირებული აქვს, რომ არ აქვს პროსტატის კიბო. ისტორიულად, ხშირად გამოიყენებოდა ზღვარი 4.0 ნგ/მლ, მაგრამ კიბო შეიძლება აღმოჩნდეს ამ დონის ქვემოთაც, ხოლო კეთილთვისებიანმა მდგომარეობებმა შეიძლება გამოიწვიოს ამაზე მაღალი დონე.
• ასაკობრივი დიაპაზონები: ზოგიერთი გაიდლაინი იყენებს ასაკზე მორგებულ რეფერენსულ დიაპაზონებს, რადგან PSA-ს დონე ბუნებრივად იზრდება ასაკთან ერთად პროსტატის ზრდის (BPH) გამო. მაგალითად:
  • ასაკი 40-49: < 2.5 ნგ/მლ
  • ასაკი 50-59: < 3.5 ნგ/მლ
  • ასაკი 60-69: < 4.5 ნგ/მლ
  • ასაკი 70+: < 6.5 ნგ/მლ
  • ეს არის მაგალითები და განსხვავდება გაიდლაინების მიხედვით.
• PSA სიჩქარე (PSA Velocity): PSA-ს ცვლილების სიჩქარე დროთა განმავლობაში. სწრაფი მატება (მაგ., > 0.35-0.75 ნგ/მლ წელიწადში, საწყისი PSA-ს მიხედვით) შეიძლება უფრო საეჭვო იყოს კიბოზე, ვიდრე ნელი მატება, თუნდაც აბსოლუტური დონე ჯერ კიდევ "ნორმალურ" დიაპაზონში იყოს. მოითხოვს მინიმუმ 2-3 გაზომვას 18-24 თვის განმავლობაში.
• PSA სიმკვრივე (PSAD): PSA-ს დონე გაყოფილი პროსტატის მოცულობაზე (იზომება ექოსკოპიით). უფრო მაღალი სიმკვრივე მიუთითებს უფრო დიდ ალბათობაზე, რომ მომატებული PSA გამოწვეულია კიბოთი და არა მხოლოდ BPH-ით.
• მომატებული PSA-ს მნიშვნელობა: PSA-ს მომატებული დონე (ასაკობრივ დიაპაზონზე მაღალი ან > 4.0 ნგ/მლ) ან მნიშვნელოვანი PSA სიჩქარე ზრდის პროსტატის კიბოს ეჭვს, მაგრამ არ არის სადიაგნოსტიკო. ის მოითხოვს შემდგომ შეფასებას.
• მკურნალობის შემდგომი ინტერპრეტაცია: რადიკალური პროსტატექტომიის (პროსტატის ამოღების) შემდეგ, PSA უნდა გახდეს განუსაზღვრელი (< 0.1 ან < 0.2 ნგ/მლ). განსაზღვრადი ან მზარდი დონე მიუთითებს ბიოქიმიურ რეციდივზე. სხივური თერაპიის შემდეგ, PSA-ს დონე უფრო ნელა მცირდება და ნადირი (ყველაზე დაბალი წერტილი) + 2 ნგ/მლ ხშირად გამოიყენება ბიოქიმიური რეციდივის დასადგენად.

გადამწყვეტია იმის გაგება, რომ PSA-ს დინამიკა (ცვლილების მოდელი დროთა განმავლობაში) ხშირად უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ნებისმიერი ცალკეული მაჩვენებელი, განსაკუთრებით მონიტორინგისთვის.

ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ PSA-ს დონეზე

პროსტატის კიბოს გარდა, რამდენიმე ფაქტორმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს PSA-ს დონეზე:

• წინამდებარე ჯირკვლის კეთილთვისებიანი ჰიპერპლაზია (BPH): წინამდებარე ჯირკვლის გადიდება, რაც ხშირია დაბერებასთან ერთად, იწვევს PSA-ს წარმოქმნის ზრდას. ეს არის ხანდაზმულ მამაკაცებში მომატებული PSA-ს ყველაზე გავრცელებული მიზეზი. (პროსტატის ჰიპერტროფია / BPH)
• პროსტატიტი: წინამდებარე ჯირკვლის ანთებამ ან ინფექციამ შეიძლება გამოიწვიოს PSA-ს მნიშვნელოვანი, ზოგჯერ დროებითი მატება. (პროსტატის ანთებითი დაავადებები)
• ასაკი: PSA-ს დონე ბუნებრივად ნელ-ნელა იზრდება ასაკთან ერთად.
• პროსტატის პროცედურები/მანიპულაცია:
  • თითით რექტალური გამოკვლევა (DRE): შეიძლება გამოიწვიოს მცირე, დროებითი მატება, თუმცა ჩვეულებრივ არ არის კლინიკურად მნიშვნელოვანი ანალიზების უმეტესობისთვის.
  • პროსტატის ბიოფსია: იწვევს მნიშვნელოვან, გახანგრძლივებულ მატებას (დაელოდეთ რამდენიმე კვირა განმეორებით ანალიზამდე).
  • ცისტოსკოპია, კოლონოსკოპია, პროსტატის ტრანსურეთრული რეზექცია (TURP), ლაზერული თერაპია, კათეტერიზაცია: შეუძლიათ დროებით გაზარდონ PSA-ს დონე.
  • ეიაკულაცია: შეიძლება გამოიწვიოს დროებითი, მსუბუქი მატება (ხშირად ურჩევენ თავის შეკავებას ანალიზამდე ~48 საათის განმავლობაში).
  რეკომენდაცია: სისხლი PSA ანალიზისთვის იდეალურ შემთხვევაში უნდა აიღონ ისეთი პროცედურების ჩატარებამდე, როგორიცაა DRE, ბიოფსია, ცისტოსკოპია, ან ასეთი პროცედურებიდან ერთი კვირის განმავლობაში (ბიოფსიის შემდეგ უფრო მეტი დროა საჭირო).
• მედიკამენტები:
  • 5-ალფა-რედუქტაზას ინჰიბიტორები (ფინასტერიდი, დუტასტერიდი - გამოიყენება BPH/თმის ცვენის დროს): შეუძლიათ შეამცირონ PSA-ს დონე დაახლოებით 50%-ით 6-12 თვიანი გამოყენების შემდეგ; ინტერპრეტაციისთვის საჭიროა შედეგების კორექტირება (გაორმაგება).
  • სხვა პრეპარატები: ზოგიერთი მტკიცებულება ვარაუდობს, რომ სტატინებმა ან არასტეროიდულმა ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატებმა (NSAIDs) შეიძლება ოდნავ შეამცირონ PSA, მაგრამ ეს ზოგადად არ არის კლინიკურად მნიშვნელოვანი.
• რასა: აფრიკული წარმოშობის მამაკაცებს შეიძლება ჰქონდეთ ოდნავ უფრო მაღალი საწყისი PSA დონე.
• სიმსუქნე: შეიძლება ასოცირებული იყოს ოდნავ დაბალ PSA დონესთან (ჰემოდილუციის ეფექტი).

თავისუფალი PSA და თავისუფალი PSA-ს პროცენტი (%fPSA)

თავისუფალი PSA-ს პროპორციის გაზომვა საერთო PSA-სთან მიმართებაში დაგეხმარებათ BPH-ისა და პროსტატის კიბოს დიფერენცირებაში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საერთო PSA არის ზღვრულ დიაპაზონში (მაგ., 4-10 ნგ/მლ).

• პროსტატის კიბო მიდრეკილია მეტი კომპლექსური PSA-ს წარმოქმნისკენ, რაც იწვევს თავისუფალი PSA-ს უფრო დაბალ პროცენტს (%fPSA).
• BPH მიდრეკილია შედარებით მეტი თავისუფალი PSA-ს წარმოქმნისკენ, რაც იწვევს უფრო მაღალ %fPSA-ს.

%fPSA გამოითვლება შემდეგნაირად: (%fPSA) = [თავისუფალი PSA / საერთო PSA] * 100.

• %fPSA > 25% მიუთითებს კიბოს დაბალ ალბათობაზე (უფრო სავარაუდოა BPH).
• %fPSA < 10% მიუთითებს კიბოს მაღალ ალბათობაზე.
• 10-25%-ს შორის მნიშვნელობები ხვდება შუალედურ დიაპაზონში.

%fPSA-ს გაზომვა ყველაზე სასარგებლოა, როდესაც საერთო PSA არის 4-დან 10 ნგ/მლ-მდე, რათა დაგეხმაროთ პროსტატის ბიოფსიის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებაში.

PSA სკრინინგთან დაკავშირებული უთანხმოება

რუტინული PSA სკრინინგი პროსტატის კიბოზე ყველა მამაკაცში საკამათოა, რადგან:

• ჭარბი დიაგნოსტიკა: მას შეუძლია გამოავლინოს ნელა მზარდი, დაბალი რისკის მქონე კიბო, რომელმაც შეიძლება არასოდეს გამოიწვიოს სიმპტომები ან იმოქმედოს სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე, რამაც პოტენციურად შეიძლება გამოიწვიოს არასაჭირო შფოთვა და მკურნალობის გვერდითი მოვლენები (მაგ., შეუკავებლობა, ერექციული დისფუნქცია).
• ცრუ დადებითი შედეგები: მომატებული PSA ხშირად გამოწვეულია კეთილთვისებიანი მდგომარეობებით (BPH, პროსტატიტი), რაც იწვევს არასაჭირო ბიოფსიებს.
• გაურკვეველი სარგებელი სიკვდილიანობაზე: დიდმა კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა ურთიერთსაწინააღმდეგო შედეგები იმის შესახებ, მნიშვნელოვნად ამცირებს თუ არა რუტინული სკრინინგი პროსტატის კიბოთი საერთო სიკვდილიანობას სიმპტომების გამოვლენისას კიბოს აღმოჩენასთან შედარებით.

ამჟამინდელი გაიდლაინები ზოგადად რეკომენდაციას უწევენ ერთობლივი გადაწყვეტილების მიღებას მამაკაცებსა და მათ ექიმებს შორის PSA სკრინინგთან დაკავშირებით, დაახლოებით 50-55 წლიდან (ან უფრო ადრე მაღალი რისკის მქონე პირებისთვის, როგორიცაა აფროამერიკელი მამაკაცები ან ისინი, ვისაც აქვთ ძლიერი ოჯახური ისტორია). განხილვა უნდა მოიცავდეს სკრინინგის პოტენციურ სარგებელს (პოტენციურად აგრესიული კიბოს ადრეული გამოვლენა) და ზიანს (ჭარბი დიაგნოსტიკა, ზედმეტი მკურნალობა, გვერდითი მოვლენები).

ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)

PSA სისხლის ანალიზის პროცედურა

• ნიმუშის ტიპი: სისხლის შრატი.
• მომზადება: უზმოზე ყოფნა არ არის საჭირო. მოერიდეთ ეიაკულაციას ანალიზამდე ~48 საათის განმავლობაში. აცნობეთ ექიმს პროსტატის ბოლოდროინდელი პროცედურების ან მანიპულაციების შესახებ.
• შეგროვება: სტანდარტული ვენეპუნქცია (სისხლის აღება მკლავის ვენიდან).
• ანალიზი: იზომება იმუნოანალიზის გამოყენებით კლინიკურ ლაბორატორიაში. საერთო PSA არის სტანდარტული; თავისუფალი PSA შეიძლება დაინიშნოს ერთდროულად ან რეფლექსურად, თუ საერთო PSA მომატებულია.

ლიტერატურა

1. National Cancer Institute (NCI). (n.d.). Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. Retrieved from https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
2. American Cancer Society (ACS). (n.d.). Screening Tests for Prostate Cancer. Retrieved from https://www.cancer.org/cancer/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/acs-recommendations.html
3. Mayo Clinic Staff. (n.d.). PSA test. Mayo Clinic Patient Care & Health Information. Retrieved from https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/psa-test/about/pac-20384731
4. U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF). (2018). Screening for Prostate Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. *JAMA*, 319(18), 1901–1913. https://doi.org/10.1001/jama.2018.3710
5. Catalona, W. J., Partin, A. W., Slawin, K. M., Brawer, M. K., Flanigan, R. C., Patel, A., ... & Southwick, P. C. (1998). Use of the percentage of free prostate-specific antigen to enhance differentiation of prostate cancer from benign prostatic disease: a prospective multicenter clinical trial. *JAMA*, 279(19), 1542–1547. https://doi.org/10.1001/jama.279.19.1542
6. Lab Tests Online. (n.d.). Prostate Specific Antigen (PSA). Retrieved from https://labtestsonline.org/tests/prostate-specific-antigen-psa