კრეატინინის ტესტი შარდში

კრეატინინის და კრეატინის მეტაბოლიზმი

**კრეატინინი** არის ნარჩენი პროდუქტი, რომელიც წარმოიქმნება კუნთოვანი ქსოვილის ნორმალური დაშლის შედეგად. იგი წარმოიქმნება **კრეატინისგან**, ნაერთისგან, რომელიც ძირითადად გვხვდება კუნთებში, სადაც მისი ფოსფორილირებული ფორმა, ფოსფოკრეატინი, ემსახურება როგორც ადვილად ხელმისაწვდომი ენერგიის რეზერვი კუნთების შეკუმშვისთვის.

კრეატინინი წარმოიქმნება შედარებით მუდმივი სიჩქარით, ინდივიდის კუნთოვანი მასის პროპორციულად. ის ხვდება სისხლში და შემდეგ იფილტრება თირკმელების მიერ შარდში გამოსაყოფად.

რა არის შარდში კრეატინინის ტესტი?

შარდში კრეატინინის ტესტი ზომავს შარდის ნიმუშში არსებული კრეატინინის რაოდენობას. ეს შეიძლება გაკეთდეს შარდის შემთხვევით ნიმუშზე ან, უფრო ხშირად, დროში გაწერილ შეგროვებაზე, ჩვეულებრივ 24 საათის განმავლობაში.

შარდში კრეატინინის გაზომვა ხშირად კეთდება სისხლში კრეატინინის დონის (შრატის კრეატინინის) გაზომვასთან ერთად თირკმლის ფუნქციის შესაფასებლად.

რატომ იზომება შარდში კრეატინინი?

შარდში კრეატინინის გაზომვა ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან კლინიკურ მიზანს:

• თირკმელების ფილტრაციის ფუნქციის შეფასება: კრეატინინის კლირენსის გამოთვლა როგორც შარდის, ასევე შრატის კრეატინინის დონის გამოყენებით იძლევა გორგლოვანი ფილტრაციის სიჩქარის (GFR) შეფასებას, რაც თირკმელების საერთო ფუნქციის ძირითადი მაჩვენებელია.
• დროში გაწერილი შარდის შეგროვების ადეკვატურობის შემოწმება: 24-საათიანი შარდის ნიმუშში გამოყოფილი მთლიანი კრეატინინის გაზომვა გვეხმარება იმის დადგენაში, იყო თუ არა შეგროვება სრული, რადგან კრეატინინის ყოველდღიური ექსკრეცია შედარებით მუდმივია ინდივიდისთვის კუნთოვანი მასის მიხედვით.
• შარდის ანალიტების კონცენტრაციის ნორმალიზება: შემთხვევითი შარდის ნიმუშში კრეატინინის გაზომვა იძლევა ფარდობების გამოთვლის საშუალებას, როგორიცაა ალბუმინი-კრეატინინის ფარდობა (ACR) ან ცილა-კრეატინინის ფარდობა (PCR). ეს ფარდობები ხელს უწყობს შარდის კონცენტრაციის (ჰიდრატაციის სტატუსის) ვარიაციების კორექტირებას და უზრუნველყოფს ცილის ან ალბუმინის ექსკრეციის უფრო ზუსტ შეფასებას, რომლებიც თირკმლის დაზიანების მარკერებია.
• შარდის კონცენტრაციის უნარის შეფასება: შარდის კრეატინინის შრატის კრეატინინთან ფარდობამ (კონცენტრაციის ინდექსი) შეიძლება მოგვაწოდოს ინფორმაცია თირკმელების შარდის კონცენტრირების უნარის შესახებ.

კრეატინინის გადამუშავება თირკმელების მიერ

კრეატინინი ძირითადად გამოიდევნება ორგანიზმიდან თირკმელების მიერ ორი ძირითადი პროცესის მეშვეობით:

• გორგლოვანი ფილტრაცია: კრეატინინი თავისუფლად იფილტრება სისხლიდან პირველად შარდში გლომერულების (თირკმლის ფილტრაციის ერთეულების) მიერ.
• მილაკოვანი სეკრეცია: კრეატინინის მცირე რაოდენობა აქტიურად გამოიყოფა პირდაპირ შარდში თირკმლის მილაკების მიერ.

გლომერულების მიერ გაფილტრული მრავალი სხვა ნივთიერებისგან განსხვავებით, კრეატინინი ზოგადად **მნიშვნელოვნად არ რეაბსორბირდება** უკან სისხლში მილაკების მიერ (თუმცა მინიმალური რეაბსორბცია შეიძლება მოხდეს შარდის ნაკადის ძალიან დაბალი სიჩქარის დროს).

იმის გამო, რომ ის იფილტრება და მინიმალურად სეკრეტირდება/რეაბსორბირდება, სიჩქარე, რომლითაც კრეატინინი იწმინდება სისხლიდან თირკმელების მიერ, უახლოვდება გორგლოვანი ფილტრაციის სიჩქარეს (GFR).

თუმცა, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ თირკმელების ფუნქციის დაქვეითებასთან (თირკმლის უკმარისობა) და შრატში კრეატინინის დონის მატებასთან ერთად, მილაკოვანი სეკრეციის ფარდობითი წვლილი იზრდება. ეს ნიშნავს, რომ კრეატინინის კლირენსმა შეიძლება ოდნავ გადააჭარბოს ჭეშმარიტ GFR-ს, განსაკუთრებით თირკმლის შორსწასული დაავადების დროს.

კრეატინინის კლირენსი და GFR

**კრეატინინის კლირენსი (CrCl)** ზომავს სისხლის პლაზმის მოცულობას, რომელიც იწმინდება კრეატინინისგან დროის ერთეულში (ჩვეულებრივ მლ/წთ). იგი გამოითვლება დროში გაწერილ შარდის ნიმუშში (ჩვეულებრივ 24 საათი) კრეატინინის კონცენტრაციის, ამ დროის განმავლობაში წარმოქმნილი შარდის მოცულობის და სისხლში (შრატში) კრეატინინის კონცენტრაციის გამოყენებით.

ფორმულა ზოგადად ასეთია: CrCl (მლ/წთ) = [შარდის კრეატინინი (მგ/დლ) * შარდის მოცულობა (მლ)] / [შრატის კრეატინინი (მგ/დლ) * დრო (წთ)]

კრეატინინის კლირენსი გამოიყენება **გორგლოვანი ფილტრაციის სიჩქარის (GFR)** შესაფასებლად, რომელიც ასახავს თირკმელების მთლიან ფილტრაციის უნარს და წარმოადგენს თირკმელების ჯანმრთელობის ძირითად საზომს. ჯანმრთელ ადამიანებში GFR ჩვეულებრივ მერყეობს დაახლოებით 90-დან 120 მლ/წთ/1.73მ²-მდე, რაც განსხვავდება ასაკის, სქესის და სხეულის ზომის მიხედვით. 60 მლ/წთ/1.73მ²-ზე დაბალი მნიშვნელობები სამი თვის ან მეტი ხნის განმავლობაში მიუთითებს თირკმელების ქრონიკულ დაავადებაზე.

კრეატინინის კლირენსის გაზომვა 24-საათიანი შარდის შეგროვების გამოყენებით ისტორიულად გავრცელებული იყო, მაგრამ რთულია და მიდრეკილია შეგროვების შეცდომებისკენ. დღეს GFR უფრო ხშირად *ფასდება* (eGFR) ფორმულების გამოყენებით (როგორიცაა CKD-EPI ან MDRD), რომლებიც აერთიანებს შრატის კრეატინინს, ასაკს, სქესს და ზოგჯერ რასას, შარდის შეგროვების საჭიროების გარეშე.

ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)

შარდის კონცენტრაციის ინდექსი (CI)

შარდში კრეატინინის კონცენტრაციის ფარდობას სისხლის პლაზმაში მის კონცენტრაციასთან ეწოდება კონცენტრაციის ინდექსი (CI). ის ასახავს თირკმელების უნარს მოახდინოს შარდის კონცენტრირება წყლის რეაბსორბციის გზით.

ფორმულა არის:

CI = U / P, სადაც
U = შარდის კრეატინინის კონცენტრაცია
P = პლაზმის (შრატის) კრეატინინის კონცენტრაცია

ჯანმრთელ ადამიანებში ნორმალური კონცენტრაციის უნარით, CI მნიშვნელობა ჩვეულებრივ 60-ზე მეტია.

მილაკოვანი რეაბსორბციის გამოთვლა

გორგლოვანი ფილტრატის პროცენტი, რომელიც რეაბსორბირდება მილაკების მიერ, შეიძლება შეფასდეს GFR-ის (მიახლოებული CrCl-ით) და შარდის ნაკადის სიჩქარის (წუთობრივი დიურეზი) გამოყენებით.

ფორმულა არის:

R% = [(F - V) / F] * 100, სადაც
F = გორგლოვანი ფილტრაციის სიჩქარე (მლ/წთ) (მაგ., შეფასებული CrCl-ით)
V = შარდის წუთობრივი მოცულობა (მლ/წთ)

ნორმალურ პირობებში, თირკმელები რეაბსორბირებენ გაფილტრული სითხის ძალიან დიდ პროცენტს, ჩვეულებრივ 97%-ზე მეტს.

ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ კრეატინინის დონეზე

• კუნთოვანი მასა: უფრო მაღალი კუნთოვანი მასა იწვევს კრეატინინის უფრო მაღალ წარმოქმნას და ექსკრეციას.
• დიეტა: მოხარშული ხორცის მაღალმა მიღებამ შეიძლება დროებით გაზარდოს კრეატინინის დონე.
• თირკმლის ფუნქცია: შემცირებული GFR იწვევს შრატში კრეატინინის მატებას და პოტენციურად შარდში კრეატინინის ექსკრეციის შემცირებას დროთა განმავლობაში. მილაკების დაზიანებამ შეიძლება გაზარდოს შარდში კრეატინინის ექსკრეცია ფილტრაციასთან მიმართებაში.
• ჰიდრატაციის სტატუსი: გავლენას ახდენს შარდის კონცენტრაციაზე, მაგრამ ზოგადად არა 24 საათის განმავლობაში გამოყოფილ მთლიან რაოდენობაზე. მნიშვნელოვნად მოქმედებს შემთხვევითი შარდის კრეატინინის კონცენტრაციაზე.
• მედიკამენტები: ზოგიერთმა წამალმა (მაგ., ციმეტიდინი, ტრიმეტოპრიმი) შეიძლება ხელი შეუშალოს მილაკოვან სეკრეციას, გაზარდოს შრატის კრეატინინი GFR-ის შეცვლის გარეშე. სხვები შეიძლება იყოს ნეფროტოქსიკური.
• ასაკი: GFR ბუნებრივად მცირდება ასაკთან ერთად.
• ინტენსიური ვარჯიში: შეუძლია დროებით გაზარდოს კრეატინინის დონე.
• ნატრიუმის/კალიუმის მიღება: დიეტურმა დეფიციტმა შეიძლება პოტენციურად იმოქმედოს კლირენსის გამოთვლებზე.

კრეატინურია (კრეატინი შარდში)

მიუხედავად იმისა, რომ კრეატინინი ნორმალურად გამოიყოფა, თავად **კრეატინი** ჩვეულებრივ არ არის ან ძალიან მცირე რაოდენობითაა მოზრდილთა შარდში, რადგან ის ეფექტურად გამოიყენება კუნთების მიერ ან გარდაიქმნება კრეატინინად.

თუმცა, შარდში აღმოჩენადი კრეატინი (კრეატინურია) შეიძლება ფიზიოლოგიურად მოხდეს:

• სქესობრივი მომწიფება: განსაკუთრებით კუნთების სწრაფი ზრდის პერიოდში (დაახლოებით 14-16 წლის ასაკში), კრეატინის აქტიურმა სინთეზმა შეიძლება გადააჭარბოს კუნთების მიერ მის ათვისებას, რაც იწვევს ექსკრეციას.
• ორსულობა: ჰორმონალურმა ცვლილებებმა და გაზრდილმა მოთხოვნილებებმა შეიძლება გამოიწვიოს კრეატინურია.
• ხანდაზმულები: კუნთების ატროფიამ შეიძლება გამოიწვიოს სინთეზირებული კრეატინის არასრული გამოყენება.

კრეატინურია ასევე შეიძლება მოხდეს პათოლოგიურად:

• კუნთების დაავადებები: მდგომარეობები, რომლებიც მოიცავს კუნთების დაშლას ან ატროფიას (მაგ., კუნთოვანი დისტროფიები, მიოზიტი) ათავისუფლებს კრეატინს.
• შიმშილი/არასრულფასოვანი კვება: განსაკუთრებით ნახშირწყლების შიმშილი, როდესაც კუნთის ცილა შეიძლება დაიშალოს.
• ჰიპერთირეოზი: გაზრდილმა მეტაბოლურმა სიჩქარემ შეიძლება გავლენა მოახდინოს კრეატინის მეტაბოლიზმზე.
• გარკვეული ინფექციები/ცხელება: გაზრდილი კატაბოლიზმი.
• შაქრიანი დიაბეტი: განსაკუთრებით თუ ცუდად კონტროლდება.

კრეატინი ასევე შეიძლება გამოჩნდეს ჯანმრთელი ადამიანების შარდში ძალიან ძლიერი ფიზიკური დატვირთვის შემდეგ.

დარღვევები, რომლებიც გავლენას ახდენენ კრეატინის/კრეატინინის მეტაბოლიზმზე

მდგომარეობები, რომლებიც არღვევენ კრეატინისა და კრეატინინის ნორმალურ მეტაბოლიზმს ან გადამუშავებას, მოიცავს:

• თირკმლის დაავადება: გავლენას ახდენს ფილტრაციაზე, სეკრეციაზე და პოტენციურად რეაბსორბციაზე, ცვლის როგორც შრატის, ასევე შარდის კრეატინინის დონეს და კლირენსს.
• ღვიძლის დაავადება: ვინაიდან კრეატინი ნაწილობრივ სინთეზირდება ღვიძლში, ღვიძლის მძიმე დაავადებამ შეიძლება პოტენციურად იმოქმედოს კრეატინის წარმოებაზე, თუმცა თირკმელების ფუნქცია ჩვეულებრივ დომინირებს კრეატინინის დონის ცვლილებებზე.
• კუნთების დაავადებები: მიოპათიები, კუნთოვანი დისტროფიები, რაბდომიოლიზი (კუნთების მწვავე დაშლა) და კუნთების მნიშვნელოვანი ატროფია გავლენას ახდენს კრეატინის გამოყოფაზე და კრეატინინის წარმოებაზე.
• ენდოკრინული დარღვევები: როგორიცაა შაქრიანი დიაბეტი და ჰიპერთირეოზი.
• სხივური დაავადება: შეიძლება გამოიწვიოს ქსოვილების, მათ შორის კუნთების დაზიანება.
• ინფექციები: მძიმე ინფექციებმა შეიძლება გაზარდოს კუნთების დაშლა.

შარდში კრეატინინის ექსკრეციის შემცირება (კუნთოვანი მასის მიხედვით მოსალოდნელ დონეებთან შედარებით) შეიძლება მოხდეს ისეთ პირობებში, როდესაც კრეატინის კრეატინინად გარდაქმნა დარღვეულია ან როდესაც თირკმელების ფუნქცია მკვეთრად არის შემცირებული.

შარდში კრეატინინის ტესტის პროცედურა

• ნიმუშის ტიპი: შეიძლება იყოს შემთხვევითი ("წერტილოვანი") შარდის ნიმუში ან დროში გაწერილი შეგროვება (ყველაზე ხშირად 24 საათი).
• შემთხვევითი ნიმუში: ხშირად გამოიყენება ფარდობების გამოსათვლელად (ACR, PCR). მოითხოვს შუა პორციის სუფთა შარდის ნიმუშს.
• 24-საათიანი შეგროვება: მოითხოვს სრული 24 საათის განმავლობაში წარმოქმნილი *მთელი* შარდის შეგროვებას ლაბორატორიის მიერ მოწოდებულ სპეციალურ კონტეინერში (შეიძლება შეიცავდეს კონსერვანტს). ზუსტი დრო და სრული შეგროვება აუცილებელია კრეატინინის კლირენსის ზუსტი გამოთვლებისთვის. სპეციფიკურ ინსტრუქციებს გაწვდით ჯანდაცვის პროვაიდერი ან ლაბორატორია.
• მომზადება: ზოგადად არ არის საჭირო სპეციალური მომზადება, როგორიცაა მარხვა, მაგრამ ენერგიული ვარჯიში თავიდან უნდა იქნას აცილებული 24-საათიანი შეგროვების წინ და მის განმავლობაში. იყავით ნორმალურად ჰიდრატირებული, თუ სხვაგვარად არ არის მითითებული. აცნობეთ ექიმს ყველა მედიკამენტის შესახებ.
• ანალიზი: შარდის ნიმუშში კრეატინინის კონცენტრაცია იზომება ლაბორატორიაში.

გამოყენებული ლიტერატურა

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (n.d.). Creatinine Test. NIH. Retrieved from https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/creatinine-test
2. Lab Tests Online. (n.d.). Creatinine. Retrieved from https://labtestsonline.org/tests/creatinine
3. Mayo Clinic Staff. (n.d.). Creatinine test. Mayo Clinic Patient Care & Health Information. Retrieved from https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/creatinine-test/about/pac-20384646
4. Levey, A. S., Stevens, L. A., Schmid, C. H., Zhang, Y. L., Castro, A. F., Feldman, H. I., ... & CKD-EPI (Chronic Kidney Disease Epidemiology Collaboration). (2009). A new equation to estimate glomerular filtration rate. *Annals of Internal Medicine*, 150(9), 604–612. (Reference for eGFR calculation method)
5. Perrone, R. D., Madias, N. E., & Levey, A. S. (1992). Serum creatinine as an index of renal function: new insights into old concepts. *Clinical Chemistry*, 38(10), 1933–1953.